Kategoria: Bez kategorii

Korzyści dla laboratoriów wynikające z wdrożenia systemu ISO

Korzyści dla laboratoriów wynikające z wdrożenia systemu ISO

Jakie są korzyści z wdrożenia systemu ISO 17025? Których laboratoriów właściwie dotyczy norma ISO 17025?  Odpowiadamy w niniejszym wpisie.

  1. Jakich laboratoriów dotyczy norma ISO 17025?
  2. Korzyści z wdrożenia systemu ISO 17025 w laboratorium

ISO 17025 to norma związana z zarządzaniem jakością. Celem opracowania normy było oczywiście ujednolicenie wszystkich technicznych wymagań oraz tych, które wiążą się z zarządzaniem jakością. Jakie są korzyści z wdrożenia systemu ISO 17025? Jeśli szukasz odpowiedzi na to pytanie, zapraszamy do lektury.

Jakich laboratoriów dotyczy norma ISO 17025?

Norma ISO 17025 obejmuje wszystkie wymagania techniczne oraz wymagania z zakresu zarządzania jakością. Jest przeznaczona z reguły dla laboratoriów badawczych oraz testujących. Celem wdrożenia tego systemu jest przede wszystkim konieczność poprawy jakości badań oraz pomiarów, które przeprowadza się w danym laboratorium.

Korzyści z wdrożenia systemu ISO 17025

Do zalet wdrożenia systemu zarządzania jakością w danym laboratorium zalicza się potwierdzenie kompetencji danego miejsca do wykonywania badań. Dzięki temu uzyskane przez laboratorium wyniki są uznawane zarówno w kraju, jak i ogólnie na międzynarodowej arenie. Ponadto system ten wprowadza procedury postępowania, które – między innymi – usprawniają proces badań, zwiększają ich dokładność, czy gwarantują klientom poufność i bezpieczeństwo przechowywanych oraz przekazywanych wyników. Do plusów zalicza się również zwiększenie prestiżu przedsiębiorstwa, zapewnienie, że działa się zgodnie z przepisami i prawem, większą listę nowych klientów oraz wzrost przychodów.  

Co to jest ISO 17025?

Co to jest ISO 17025?

Co to jest ISO 17025 i jaki jest cel wdrożenia tego systemu? I dla kogo jest on przeznaczony? Odpowiadamy w niniejszym wpisie. 

  1.     Czym jest ISO 17025?
  2.     Co obejmuje struktura normy ISO 17025?
  3.     Jaki jest cel wdrożenia systemu ISO 17025?

ISO 17025 to system obejmujący pewne normy, które są zgodne z jakościowymi wymaganiami normy ISO 9001. Te pierwsze to swego rodzaju uzupełnienie techniczne tych drugich. Czym dokładnie jest ISO 17025, co obejmuje aktualna struktura systemu i jaki właściwie jest cel jego wdrożenia? Odpowiedzi znajdziesz w artykule poniżej. Zapraszamy do szybkiej lektury!

 

Czym jest ISO 17025?

Co to jest iso 17025 i jakie sekcje obejmuje? Otóż ISO 17025 to norma systemu związanego z zarządzaniem jakością, którą opracowano w 1999 roku. To właśnie wtedy pojawiła się pierwsza jej edycja, której celem było przede wszystkim ujednolicenie wszystkich wymagań technicznych i z zakresu zarządzania jakością. Normy te przeznaczone są głównie dla laboratoriów badawczych i testujących.

 

Co obejmuje struktura normy ISO 17025?

Od 1999 roku powstały trzy edycje ISO 17025. Aktualna – czyli trzecia edycja, wydana w listopadzie 2017 roku obejmuje pięć sekcji. Składa się przede wszystkim z wymagań ogólnych, organizacyjnych, dotyczących zasobów, procesów i wszystkich wymagań z zakresu zarządzania. 

 

Jaki jest cel wdrożenia systemu ISO 17025?

Zastanawiasz się, jaki jest w ogóle cel wdrożenia systemu ISO 17025? Główne zadanie to przede wszystkim poprawa jakości badań i pomiarów, które przeprowadza się w każdym laboratorium badawczym. Ponadto celem jest potwierdzenie kompetencji badawczych i testujących laboratoriów w zakresie wzorcowań, badań oraz pomiarów, które przeprowadzają.

Pomiar temperatury punktu rosy

Pomiar temperatury punktu rosy

Jak przeprowadzić pomiar temperatury punktu rosy? W niniejszym tekście przedstawiamy jedną metodykę pobierania próbek powietrza sprężonego, w celu pomiary temperatury wspomnianego punkty rosy.

  1. Co to jest punkt rosy?
  2. Jak dokonać pomiaru temperatury punktu rosy?

Co to jest punkt rosy? Jak pobrać próbki sprężonego powietrza, aby przeprowadzić pomiar temperatury punktu rosy? Na te pytania odpowiadamy w niniejszym artykule. Zapraszamy do szybkiego zapoznania się z tematem już teraz!

Co to jest punkt rosy?

Każda temperatura ma taki punkt, w którym powietrze nie jest w stanie pochłaniać już wilgoci. To właśnie ten punkt nazywa się punktem rosy lub nasycenia. Jeśli chodzi o nasycone sprężone powietrze, zwykle mówi się o punkcie rosy ciśnieniowym.

Jeśli szukasz odpowiedniej metody oznaczania zawartości wody w powietrzu sprężonym, w przypadku ciśnieniowego punktu rosy doskonałym rozwiązaniem będzie metoda spektroskopowa. Warto ją wykorzystać, czy zakres wilgotności wynosi -80 – 0 stopni Celsjusza. Przy niskich wartościach cieniowego punku rosy świetną opcją będzie również metoda elektryczna i kondensacyjna. Natomiast przy branży spożywczej, farmaceutycznej czy kosmetycznej najlepszą metodą oznaczania punktu rosy w powietrzu sprężonym będzie głównie metoda psychrometryczna i chemiczna.

Zatem punkt rosy to nic innego jak zawartość wilgoci.

Jak dokonać pomiaru punktu rosy?

Pomiar zawartości wilgoci – czyli temperatury punktu rosy – wykonuje się albo w warunkach rzeczywistego ciśnienia, które występuje już w technologicznej instalacji, albo przy atmosferycznym ciśnieniu. Zanim jednak wykonasz pomiar, sprawdź aktualność wartość ciśnienia. Informację tę odczytasz na manometrze danej instalacji powietrza sprężonego.

Temperaturę punktu rosy możesz zmierzyć zarówno w warunkach częściowego, jak i pełnego przepływu. W przypadku pełnego przepływu dany czujnik temperatury należy wprowadzić do głównej nitki i zabezpieczyć go przed wpływem wody, która znajduje się w gazie sprężonym.

Jak wykonać pomiar wilgotności sprężonego powietrza?

Jak wykonać pomiar wilgotności sprężonego powietrza?

Jak wykonać pomiar wilgotności sprężonego powietrza? Z czego powinien składać się raport z badań wilgotności? Odpowiedzi na powyższe pytania znajdziesz w dzisiejszym wpisie.

  1. Pomiar wilgotności sprężonego powietrza – popularne metody
  2. Jak przygotować raport z badań wilgotności?

Jeśli zastanawiasz się, jaką metodę wybrać do pomiaru wilgotności sprężonego powietrza, zapraszamy do lektury! W niniejszym artykule przedstawiamy popularne sposoby i wskazujemy, w jakich sytuacjach i branżach sprawdzą się konkretne rozwiązania.

Pomiar wilgotności sprężonego powietrza – popularne metody

Do popularnych metod oznaczania zawartości wody w powietrzu sprężonym zalicza się metodę kondensacyjną, spektroskopową, chemiczną, psychometryczną oraz elektryczną. W przypadku wilgotności od -80 do 0 stopni Celsjusza poleca się wykorzystywać metodę spektroskopową. Przy niskich wartościach tak zwanego cieniowego punktu rosy doskonale sprawdzi się także metoda elektryczna i kondensacyjna. Natomiast zawartość wody w sprężonym powietrzu przy instalacjach technologicznych, montowanych w branży spożywczej, farmaceutycznej, automotive czy kosmetycznej poleca się metodę psychometryczną lub chemiczną.

Jak przygotować raport z badań wilgotności?

Odpowiedni raport z badań wilgotności powinien zawierać przede wszystkim kompleksowy opis układu sprężonego powietrza oraz warunki jego pracy. Potrzebny jest także opis punktu, z którego pobierano próbki i opis stosowanych warunków ich pobierania. Ważna będzie średnia ze zmierzonych wartości, którą wyraża się głównie w Celsjusza oraz rzeczywista wartość ciśnienia. Nie może zabraknąć także daty pobrania próbek oraz wykonania wszystkich pomiarów.

Jakie zastosowanie ma sprężone powietrze w branży spożywczej?

Jakie zastosowanie ma sprężone powietrze w branży spożywczej?

Jakie zastosowanie ma sprężone powietrze w branży spożywczej? Jakie są wady i zalety sprężonego powietrza? Jeśli szukasz odpowiedzi na powyższe pytania, zapraszamy do lektury.

  1. Zastosowanie sprężonego powietrza w przemyśle spożywczym
  2. Zalety i wady sprężonego powietrza

Powszechnie uznaje się, że sprężone powietrze to tanie – a nawet darmowe – źródło energii. Zatem wykorzystując sprężone powietrze, zapewniamy naszej firmie oszczędność energii. O ile nie tracimy produkowanego sprężonego powietrza przez na przykład nieszczelność czy niepoprawne użycie. W niniejszym artykule omawiamy wady i zalety sprężonego powietrza oraz kwestię jego zastosowania w branży spożywczej.

Zastosowanie sprężonego powietrza w przemyśle spożywczym

Jakie zastosowanie ma sprężone powietrze w branży spożywczej? Otóż wykorzystuje się je między innymi w laboratoriach, napełniających liniach, do suszenia rozpyłowego, drylowania, siekania, rozdrabniania, próżniowego pakowania, odpowietrzania, a także filtrowania gazów i cieczy czy homogenizacji. Ponadto sprężone powietrze znajdzie zastosowanie także do transportu sypkich materiałów, napowietrzania, spulchniania, udrażniania i tak zwanego podcinania nawisów.

Należy jednak pamiętać o jednej, kluczowej kwestii. Jeśli sprężone powietrze nie będzie miało bezpośredniego kontaktu z żywnością, którą produkujemy, nie musimy dokładnie go oczyszczać. Takie powietrze (niski stopień oczyszczenia) sprawdzi się między innymi w siłownikach pneumatycznych, które wykorzystuje się na przykład w branży mięsnej czy w procesach, podczas których dochodzi do siekana i cięcia różnych produktów.

Zalety i wady sprężonego powietrza

Do zalet sprężonego powietrza zalicza się przede wszystkim jego ogólnodostępność. Ponadto sprężone powietrze jest łatwe do przewodowego transportu i to na spore odległości. Jeśli wykorzystamy energię, którą zawiera sprężone powietrze, nie musimy zwracać go do sieci czy wymieniać. Dodatkowo sprężone powietrze jest czyste i nie zanieczyszcza otoczenia w sytuacji, gdy dojdzie do jakiejkolwiek awarii instalacji. Zaletą sprężonego powietrza jest również jego odporność na wahania temperatury.

Sprężone powietrze ma także swoje wady. Do najważniejszych zalicza się fakt, że skutkiem nieszczelności danej sieci może dojść do wahań ciśnienia powietrza. Z tego też powodu mogą zmienić się wartości sił wewnętrznych. Dla niektórych wadą jest także to, że sprężone powietrze musi spełniać wszystkie wymagania i normy jakościowe, jeśli zamierzamy wykorzystać je w przemyśle spożywczym.

Mapowanie temperatury w autoklawie

Mapowanie temperatury w autoklawie

Mapowanie temperatur w autoklawie [PRZEWODNIK]

 

W jaki sposób przeprowadzić mapowanie temperatury w autoklawie?

  1. Aby wykonać mapowanie temperatur w autoklawie zapewnij wielokanałowy system rejestracji temperatur lub skorzystaj z wielu niezależnych rejestratorów temperatury (data logerów). System rejestracji temperatury musi posiadać funkcję ustawienia częstotliwości zbierania danych, programowania startu i zakończenia pomiarów. Czujniki temperatury muszą być skalibrowane względem narodowego lub międzynarodowego wzorca jednostek układu SI. Należy zapewnić, że czujniki nie dotykają elementem pomiarowych metalowych części kosza, ani opakowań jeśli są wykonane z metalu (puszka, metalizowane opakowania elastyczne, tacki).

  2. Zweryfikuj dokładność oraz rozdzielczość termometru referencyjnego (MIG) będącego na wyposażeniu autoklawu. Sprawdź aktualność kalibracji termometru referencyjnego. Nie rozpoczynaj mapowania temperatury, jeśli MIG lub pozostały sprzęt kontrolno-pomiarowy nie jest skalibrowany.
  3. Przed rozpoczęciem mapowania temperatur dokonaj sprawdzenia walidacyjnych czujników temperatury (MTD): wykorzystaj do tego celu inny autoklaw lub profesjonalną łaźnię kalibracyjną; potwierdź, że żaden z czujników temperatury nie posiada błędu pomiarowego większego niż 0,3°C (0,5°F) od termometru odniesienia; rozrzut wszystkich czujników temperatury nie może być większy niż 0,6°C (1°F); jeśli używane czujniki temperatury umożliwiają wprowadzenie współczynników korekcyjnych, to po wprowadzeniu poprawek wszystkie czujniki powinny dawać ten sam odczyt. Należy zaznaczyć, że większość dostępnych na rynku w roku 2022 bezprzewodowych rejestratorów temperatury posiada graniczny błąd pomiarowy dużo mniejszy niż 0,3°C.

  4. Umieść czujniki temperatury w koszach autoklawu (pomiędzy opakowaniami). Zastosuj minimum 5 czujników na kosz. W autoklawie powinno być łącznie minimum 12 czujników. Ważna jest ilość czujników użytych w obrębie kosza – celem testu jest określenie lokalizacji najwolniejszej do ogrzania w ramach danego kosza. Warto odnotować, że gdy jest to jedno z pierwszych mapowań temperatury, cenne jest zastosowanie zwiększonej ilości czujników w ramach kosza, aby poprawniej zidentyfikować obszar o wolniejszym czasie nagrzewania. Im większa liczba zastosowanych czujników temperatury, tym otrzymasz pełniejszy obraz rozrzutu temperatur w autoklawie. Dopierając ilość czujników weź również pod uwagę: wielkości komory autoklawu, wielkości koszy autoklawu, liczbę i konfigurację koszy w autoklawie, wnioski z wcześniej przeprowadzonych mapowań temperatury danego autoklawu. Dodatkowy rejestrator temperatury umieść w pobliżu termometru referencyjnego (MTI) oraz czujnika PT100 sterującego pracą autoklawu. Nie muszą być to dwa oddzielne czujniki jeśli termometr referencyjny i sterujący autoklawu znajdują się bliskim sąsiedztwie. Nie ma ogólnej zasady, która wskazywałaby najbardziej pewną lokalizację zimnego miejsca autoklawu. Można jednak przyjąć, że gdy nie posiadamy wystarczająco dużej liczby czujników, rejestratory walidacyjne powinno się umieścić w:
    – autoklawy pionowe parowe: w górnej, centralnej oraz dolnej części każdego z koszy autoklawu, wzdłuż krawędzi górnej i dolnej części każdego kosza, dodatkowo na obwodzie kosza.
    – autoklawy poziome parowe: w górnej, centralnej oraz dolnej części każdego z koszy autoklawu, a jeśli możliwe również w środkowej części na zewnątrz czterech stron wózka.
    Schemat rozmieszczenia czujników temperatury stosowanych w trakcie mapowania temperatur w autoklawie należy zamieścić w raporcie z badań. W kolejnych badaniach rozkładu temperatur dla danego autoklawu, możliwe jest zastosowanie mniejszej liczby czujników walidacyjnych jeśli od ostatniego mapowania nie wprowadzono zmian w autoklawie oraz procesie termicznym. Optymalnie jeśli równolegle do pomiarów temperatury na zewnątrz opakowań, wykorzystane zostają dwa dodatkowe czujniki do pomiaru temperatury wewnątrz opakowań wypełnionych produktem – możliwe jest w ten sposób dokładne wyznaczenie i zaraportowanie temperatury początkowej wsadu (IT), Gdy nie jest dostępna tak duża liczba czujników, możliwe jest zastosowanie termometru ręcznego – przebicie 2 opakowań z wyrobem przed samym rozpoczęciem cyklu w autoklawie i ręczne zanotowanie temperatury wyrobu w momencie startu programu sterylizacji / pasteryzacji.
    Mapowanie temperatur należy prowadzić dla najniższych możliwych temperatur początkowych spotykanych w procesie. Należy wziąć tutaj pod uwagę również temperaturę wnętrza autoklawu oraz koszy/krat, która może być np. wyższa od temperatury wyrobu i mieć wpływ na  całkowity ładunek ciepła i tym samym wnioski z  mapowania temperatur.

  1. Załaduj kosze odpowiednim:
    – formatem opakowań: zazwyczaj do mapowania temperatury w autoklawie wybierany jest najmniejszy rozmiar opakowań dający największe „zagęszczenie załadunku” autoklawu, co stwarza największe utrudnienie dla procesu termicznego (ang. load density)
    – rodzajem produktu: o najwyższym współczynniku pochłaniania ciepła (ang heat absorption rate) – w przypadku ogrzewania konwekcyjnego np. wodą lub najszybciej ogrzewającym się produktem. Wartość pochłanianego ciepła przez wsad obliczyć można mnożąc właściwą pojemność cieplną (specific heat capasity) przez masę wsadu oraz różnicę stopni o jaką ogrzany zostaje wyrób. W przypadku wyrobów ogrzewanych poprzez przewodzenie, opakowania powinny być wypełnione realnym produktem, roztworem skrobiowym lub innego typu materiałem symulującym produkt.
    Uwaga 1. Dla autoklawów zalewowych, autoklawów natryskowych, autoklawów wodno-kaskadowych, gdy stosowany jest „overshoot” (dla poprawy jednorodności temperatury) należy rozważyć zastosowanie podczas mapowania produktu ogrzewanego przez przewodzenie.
    Uwaga 2. Dla autoklawów parowych, dla produktów ogrzewanych przez przewodzenie, do pomiarów rozkładu temperatur rozważyć można zastosowanie opakowań z wodą, jednak czas dojścia może okazać się dłuższy niż w przypadku zwykłego produktu.
  2. Wybierz wartość docelową temperatury procesu w trakcie mapowania autoklawu. Mapowanie temperatury w autoklawie powinno być prowadzone dla maksymalnej temperatury pracy autoklawu wykorzystywanej rutynowo w zakładzie. Ogólnie temperatura podczas mapowania autoklawu nie powinna się różnić o bardziej niż ~2.5C° względem realnie stosowanych temperatur w trakcie procesu.
  3. Zamontuj niezależny skalibrowany przepływomierz, by potwierdzić poprawne działanie pompy cyrkulacyjnej, oraz odpowiednie podawanie i krążenie wody grzejnej i chłodzącej w komorze autoklawie.
  4. Chociaż mapowanie temperatury autoklawu ma na celu poznanie przede wszystkim rozkładu temperatur w komorze autoklawu, umieść w autoklawie niezależny skalibrowany czujnik ciśnienia, aby odnotować wartości ciśnienia panującego w poszczególnych fazach procesu termicznego.
  5. Rozpocznij zbieranie danych temperaturowych dla minimum 2, a optymalnie 3 serii pomiarowych. Zbieraj dane z częstotliwością co 10-30 sekund. Rejestrator powinien zapisywać dane temperaturowe od rozpoczęcia cyklu do zakończenia chłodzenia. Odnotuj temperaturę początkową wyrobu. Odnotuj czas rozpoczęcia procesu termicznego. Odnotuj rzeczywisty czas dojścia do temperatury procesu (cume-up time). Odnotuj godzinę rozpoczęcia odliczania fazy przetrzymania. Monitoruj okresowo wskazania termometru referencyjnego, aby zanotować moment, w którym termometr referencyjny osiągnął temperaturę procesu. Odnotuj godzinę zakończenia fazy przetrzymania i rozpoczęcia w autoklawie etapu chłodzenia. Odnotuj fakt pracy lub postoju w czasie pomiarów pozostałych autoklawów w zakładzie.
    Uwaga 1. Dla autoklawu parowo-powietrznego odnotuj dodatkowo w trakcie mapowania autoklawu: poziom wody względem najniższej warstwy opakowań, temperaturę powietrza zasilającego autoklaw, wartość przepływu powietrza, godzinę zamknięcia drenu i panującą wówczas w komorze autoklawu temperaturę, ciśnienie i temperaturę wskazywaną przez czujnik referencyjny autoklawu.
    Uwaga 2. Dla autoklawu wodno-kaskadowego odnotuj dodatkowo w trakcie mapowania autoklawu: poziom wody względem najniższej warstwy opakowań, temperaturę początkową wody, wartość przepływu wody w trakcie cyrkulacji.

  1. Zaprezentuj dane z każdego czujnika temperatury w postaci wykresu lub tabeli.

  2. Oceń różnicę między minimalną odnotowaną temperaturą a tą zaprogramowaną, aby ustanowić offset temperatury oraz czas dojścia.
  3. Ustanów minimalną dopuszczalną temperaturę początkową.

 

Jakie zastosować kryteria akceptacji podczas mapowania autoklawu?

Kryteria akceptacji dla końca czasu dojścia: czujnik referencyjny odczytuje temperaturę w punkcie lub powyżej minimalnej temperatury procesu, wszystkie czujniki walidacyjne odstają maksymalnie o 0,5°C względem minimalnej temperatury procesu, optymalnie jeśli wszystkie czujniki walidacyjne osiągną minimalną temperaturę procesu w ciągu 1 minuty od rozpoczęcia fazy przetrzymania.

Kryteria akceptacji dla fazy przetrzymania: czujnik referencyjny odczytuje temperaturę w punkcie lub powyżej minimalnej temperatury procesu, po 1 minucie przetrzymania wszystkie czujniki walidacyjne odczytują powyżej minimalnej temperatury procesu i w dalszej części przetrzymania nie spada ich temperatura poniżej minimalnej wymaganej.

 

Co to jest „zimne miejsce” („ang. cold spot) autoklawu?

Wg IFTPS istnieją dwa rodzaje zimnego miejsca. W pomiarach rozkładu temperatur „zimnym miejscem” nazywany jest ten obszar autoklawu, w którym najpóźniej osiągnięto minimalną temperaturę procesu. W pomiarach rozkładu transferu ciepła, „zimne miejsce” to obszar autoklawu, w którym tranfer ciepła do produktu jest najwolniejszy (punkt o najwyższej wartości fh).

 

Co to jest czas dojścia (Cume-up time)?

Wg IFTPS Come-up time (CUT) jest to czas wymagany aby czujnik referencyjny osiągnął minimalną wymaganą temperaturę procesu oraz czas potrzebny na osiągnięcie przez każdy z czujników walidacyjnych temperatury odstającej maksymalnie od 0,5C względem minimalnej wymaganej temperatury procesu.

 

Czym jest wartość fh?

fh (inaczej indeks tempa ogrzewania ang. heating rate index) jest to na krzywej penetracji ciepła czas wymagany do przebycia w zmiany logarytmicznej.

 

Kto powinien prowadzić mapowanie autoklawu?

Mapowanie rozkładu temperatur w autoklawach spożywczych powinny prowadzić wyłącznie osoby posiadające doświadczenie na stanowiskach pracy związanych z utrwalaniem termicznym żywności i wiedzę z zakresu pasteryzacji i sterylizacji wyrobów spożywczych.

 

Jaki jest cel mapowania temperatur w przemysłowym autoklawie spożywczym?

Mapowanie temperatury w sterylizatorach parowych prowadzi się aby opracować harmonogram odpowietrzania autoklawu. W wszystkich typach autoklawów (wodno-kaskadowych, zanurzeniowych, natryskowych) mapowanie służy ustaleniu zimnych stref autoklawu oraz obszarów koszy o najwolniejszym ogrzewaniu. Badanie rozkładu temperatur jest punktem wyjścia do pomiarów penetracji ciepła do wnętrza wsadu. Mapowanie temperatur pozwala również na określenie wymagań dla czasu dojścia autoklawu (tzw. COME-UP TIME) do właściwej temperatury procesu termicznego (set point).

 

Kiedy powinno przeprowadzić się mapowanie autoklawu?

Pomiary rozkładu temperatur w autoklawach wykonuje się dla:

  • nowych autoklawów
  • autoklawów po modyfikacjach (np. gdy zmieniono sposób dostarczania wody lub pary, zmieniono sposób załadunku koszy autoklawu, dokonano modyfikacji koszy autoklawu, wprowadzono lub zrezygnowano ze stosowania przekładek między warstwami produktu w koszach)
  • okresowo (np. w odstępach 2 lat)

Należy mieć na względzie potrzebę okresowego mapowania autoklawu celem potwierdzenia, że autoklaw wciąż pracuje tak jak to wcześniej zbadano i udokumentowano. Autoklaw i jego komponenty (m.in. pompa, wymiennik ciepła, układ podawania medium grzejnego) podlegają w końcu procesowi naturalnego zużycia. Nawet ten sam model autoklawu, zainstalowany w dwóch różnych lokalizacjach, może mieć różne wyniki testu rozkładu temperatur (mapowania autoklawu).

 

W jaki sposób opisać autoklaw w ramach raportu z mapowania temperatury?

Raport z mapowania autoklawu powinien zawierać m.in.:

– opis systemu dystrybucji pary zasilającej autoklawy (przewodów zasilających autoklaw a parę)

– opis kotła parowego, wydajność kotła ciśnienie kotła zasilającego parą autoklaw (bar, psi, kPa), system rejestracji danych z produkcji pary, sposób gromadzenia informacji na temat ilości wytworzonej przez kocioł pary

– opis autoklawu: budowa, kluczowe elementy sterowania, umieszczenie MTI (termometru referencyjnego), umieszczenie termometru sterującego praca autoklawu (PT100), lokalizację manometrów i przetworników ciśnienia wykorzystywanych do kontroli procesu pasteryzacji / sterylizacji, możliwe konfiguracje autoklawu jeśli posiada on możliwość zmiany budowy/ ustawień, oznaczenie autoklawu, datę produkcji autoklawu i jego numer seryjny, model wg oznaczenia producenta i nazwę producenta autoklawu, ilość koszy w jaką wyposażony jest autoklaw, sposób dostarczania medium grzejnego do komory autoklawu, sposób usuwania skroplin z komory autoklawu, dane na temat wymiarów koszy autoklawu, rodzaju ścianek w koszach, położenia kolektora, liczba i wielkość wylotów (drenów, spustów), rozwiązania techniczne dotyczące dostarczania do komory autoklawu sprężonego powietrza, daty ostatniej kalibracji manometrów, daty ostatniej kalibracji termometrów

– opis schematu załadunku autoklawu w trakcie mapowania temperatury w autoklawie tj. orientacja opakowań, ilość opakowań w warstwie, ilość warstw w koszu, obecność lub brak obecności przekładek

– ciśnienie w autoklawie: kolektor, komora autoklawu (bar, psi, kPa)

– wartości zarejestrowanej temperatury przez każdy z rejestratorów / każdą z termopar walidacyjnych i wyznaczone na podstawie temperatury: czasy dojścia poszczególnych czujników do temperatury procesu, rozrzuty temperatur w poszczególnych fazach cyklu pracy autoklawu, minimalne i maksymalne wartości temperatur, wykresy rozstępu temperatur w stabilnej fazie przetrzymania, dane na temat jednorodności temperatury w trakcie chłodzenia, wnioski z mapowania temperatury istotne dla zaplanowania testów penetracji ciepła do wnętrza opakowań

 

Posiadam w zakładzie kilka autoklawów – czy każdy z nich musi być poddany mapowaniu?

Inspekcja Weterynaryjna, SANEPID, jak również amerykańska FDA (Food And Drug Administration) zazwyczaj oczekują, aby każdy z autoklawów posiadał raport z mapowania temperatury. Inspekcja Kanadyjska dopuszczała możliwość wyboru autoklawów testowych z większej grupy sterylizatorów i oparcie zatwierdzenia zakładu na podstawie mapowania autoklawu testowego. Zgodnie z tym podejściem autoklaw testowy powinien reprezentować najgorszy przypadek, co zazwyczaj interpretowane jest przez producentów żywności jako autoklaw zlokalizowany najdalej względem przyłącza pary i/lub autoklaw najstarszy. Pod uwagę wziąć również należy: konfigurację i orientację opakowania, stosowanie przekładek, typ i rodzaj medium grzejnego, ograniczenia i postronnie instalacji sprężonego powietrza i wody chłodzącej.

Raport z mapowania temperatury w autoklawie (TDT) [RAPORT Z WALIDACJI]

 

Autoklaw natryskowy FMS Spomasz Pleszew, WSA-16

Pełny załadunek, 4 kosze, puszka 250g

Zakład produkcji konserw

 

ZAKRES RAPORTU

  1. CEL MAPOWANIA TEMPERATURY W AUTOKLAWIE
  2. PODSUMOWANIE / WNIOSKI Z POMIARÓW TEMPERATURY
  3. OPIS AUTOKLAWU, OPIS STERYLIZACJI, OPIS PODEJŚCIA DO MAPOWANIA TEMEPRATURY
  4. WYNIKI MAPOWANIA TEMPERATURY
  • Jednorodność rozkładu temperatury w trakcie pierwszych 40 minut fazy przetrzymania
  • Analiza średnich temperatur w trakcie fazy przetrzymania
  • Analiza czasu wyrównania
  • Analiza zliczonej wartości Fo
  • Ocena temperatury w stabilnej fazie czasu przetrzymania
  • Analiza etapu chłodzenia
  • Ocena prawidłowości wskazań aparatury kontrolno-sterującej

 

  1. CEL MAPOWANIA TEMPERATURY W AUTOKLAWIE

 

Celem mapowania temperatury panującej w autoklawie było:

  • Ustalenie lokalizacji zimnych stref oraz rozkładu temperatur dla autoklawu załadowanego w pełni puszkami 250g (sposób ogrzewania: przewodzenie)
  • Wyznaczenie czasu wyrównania dla każdego z koszy autoklawu
  • Analiza rozkładu temperatur w trakcie chłodzenia
  • Potwierdzenie zgodności wskazań między:
    – czujnikiem temperatury sterującym pracą autoklawu a rtęciowym termometrem referencyjnym (MTI) oraz czujnikami umieszczonymi w komorze autoklawu na potrzeby walidacji,
    – czujnikiem ciśnienia autoklawu a manometrem oraz czujnikiem ciśnienia umieszczonym w komorze autoklawu na potrzeby walidacji.

 

  1. WNISOKI Z PRZEPROWADZONEGO MAPOWANIA TEMPERATURY W AUTOKLAWIE

Biorąc pod uwagę wyniki przeprowadzonego mapowania temperatury oraz obserwacje z poprzedniego raportu z badania rozkładu temperatur należy przyjąć, że zimne miejsce autoklawu znajduje się w lokalizacji 1 – drugi kosz, dziesiąta warstwa, prawy dolny narożnik od strony kosza nr 3.

Rozważyć można prowadzenie przyszłych pomiarów (pomiary penetracji ciepła) również w lokalizacji K3 W1LG – trzeci kosz, pierwsza warstwa, lewy górny narożnik od strony kosza nr 2.

Mapowanie temperatury ujawniło, że stabilizacja temperatury w autoklawie następuje późno – w koszach 1 i 4 po ponad 20 minutach od rozpoczęcia fazy przetrzymania, a w przypadku koszy 2 i 3 znajdują się lokalizacje, które w ogóle nie osiągają docelowej temperatury sterylizacji T Set Point = 121,0℃. Wysokie rozstępy temperatur stwierdzone w trakcie mapowania autoklawu w ramach kosza 2 i 3 (blisko 10°C), mogą sugerować na utrudnione podawanie medium grzejnego przez płyty nad drugim i trzecim koszem autoklawu. Wymagana jest inspekcja drożności otworów płyt oraz dokładne odkamienianie autoklawu. Jeśli możliwe, należy powtórzyć ponownie mapowanie temperatury w autoklawie.

Analiza chłodzenia jako element mapowania autoklawu. Analiza chłodzenia pierwszej serii pomiarowej wskazała na bardzo słabe tj. niejednorodne warunki chłodzenia w koszu nr 2 (rozstęp temperatur na poziomie 25-35°C). Dane te mogą po części potwierdzać istnienie zimnego miejsca autoklawu właśnie w obszarze kosza nr 2, ale przyjmuje się, że obserwowany duży rozstęp temperatury może również wynikać z utrudnionego przepływu medium chłodzącego przez płyty nad drugim koszem. Wymagana jest inspekcja drożności otworów płyt oraz dokładne odkamienienie autoklawu.

Po wykonaniu odkamieniania i inspekcji drożności płyt autoklawu:

  1. Zalecane jest przeprowadzenie oceny skuteczności wdrożonych działań korygujących (czyszczenia/odkamieniania) poprzez umieszczenie czujników temperatury w wybranych lokalizacjach komory autoklawu dla jednego z cykli sterylizacji i porównanie z danymi zebranymi w niniejszym raporcie (częściowe mapowanie temperatury w autoklawie).
  2. Wymagane jest przeprowadzenie badań penetracji ciepła dla opakowań umieszczonych w lokalizacji K2W10PD (i okolicy), celem wykazania osiągnięcia przez produkt wymaganego poziomu obróbki termicznej (F0). Na podstawie wyników badań penetracji ciepła, możliwe będzie sformułowanie ewentualnych dalszych akcji (np. korekty parametrów procesu).

Przebieg procesu chłodzenia w serii pomiarowej nr 2 uważa się za nietypowy (patrz punkt 6 niniejszego raportu) i potwierdza konieczność umieszczenia czujników temperatury w wybranych lokalizacjach komory autoklawu dla jednego z kolejnych cykli sterylizacji po zakończonych pracach serwisowych. Na podstawie uzyskanych wyników, możliwe będzie sformułowanie ewentualnych dalszych akcji (np. korekty parametrów procesu).

 

 

  1. OPIS AUTOKLAWU, OPIS STERYLIZACJI, OPIS PODEJŚCIA DO MAPOWANIA TEMEPRATURY

 

Autoklaw:

  • Producent /Model /Id: FMS Spomasz Pleszew/ WSA 16
  • Typ: Natryskowy, batchowy
  • Data produkcji/przebudowy: 2022
  • Ilość koszy: 4
  • Medium grzejne: Woda (podawana od góry)
  • Medium chłodzące: Woda (podawana od góry)
  • MTI: Rtęciowy; oznaczenie fizyczne: 2; zakres pomiarowy 20 – 150°C; rozdzielczość 0,5°C; lokalizacja: kolektor przed pompą na odbiorze medium grzejnego/chłodzącego
    Uwagi: Nie jest wykorzystywany do bieżącej kontroli procesu
  • Temperatura sterowanie: Elektroniczny; oznaczenie fizyczne: 3; oznaczenie na panelu operatora: T, Temperatura chłodzenia; rozdzielczość wskazań 0,1°C; kolektor przed pompą na odbiorze medium grzejnego/chłodzącego
  • Dodatkowy czujnik temperatury na zasilaniu medium grzejnym/chłodzącym: Elektroniczny; oznaczenie fizyczne: 1; oznaczenie na panelu operatora: Temperatura grzania; rozdzielczość wskazań 0,1°C; na zasilaniu medium grzejnym/chłodzącym
  • Czujnik ciśnienia: Elektroniczny; oznaczenie na panelu operatora: Ciśnienie autoklawu
  • Manometr: Oznaczenie brak; zakres roboczy: 0-4 bar, rozdzielczość 0,1bar; lokalizacja górna prawa przednia część komory autoklawu

Proces sterylizacji/ Podejście do mapowania temperatur w autoklawie:

  • Program autoklawu: Receptura nr 1 / Gramaż koszy: PAPSZCZ135G
  • Kluczowe parametry procesu poddawanego mapowaniu temperatury:
    – Ogrzewanie 40 minut (bez “overshoot”);
    – Przetrzymanie 15 minut dla T Set Point 121,0°C; zliczane Fo dla jednego z opakowań; wymagane min. F0 = 12min (tryb F0: steruj; wydłużenie czasu przetrzymania gdy nie jest osiągnięta wartość F0); automatyczne przełączenie z fazy przetrzymania do chłodzenia; ciśnienie sterylizacji 220kPa
    – Chłodzenie 39 minut;
    Kroki chłodzenia:
    Ciś: 240 kPa, 15min; temp. chłodz. 75.5°C
    Ciś: 160 kPa, 10min; temp. chłodz. 45.2°C
    Ciś: 100 kPa, 6min;
    Wartości docelowe: 30°C (temperatura medium) /46°C (temperatura wewnątrz jednego z opakowań).
  • Rzeczywiste parametry procesu w trakcie mapowania temperatury w autoklawie:
    Seria pomiarowa 1:
    – Ogrzewanie 42 minut (bez “overshoot”);
    – Przetrzymanie 30 minut
    – Chłodzenie 39 minutSeria pomiarowa 2:
    – Ogrzewanie 42 minut (bez “overshoot”);
    – Przetrzymanie 26 min
    – Chłodzenie 45 minuty
  • Produkt/format opakowania umieszczonego w autoklawie w trakcie mapowania temperatury w autoklawie: 4 kosze wypełnione puszkami 250g; wypełnienie opakowań: wyrób spożywczy ogrzewany poprzez przewodzenie; temperatura początkowa wsadu: 22°C;
  • Mapowanie temperatur w autoklawie wykonano za pomocą przyrządów pomiarowych umieszczonych w autoklawie w następujący sposób: bezprzewodowe czujniki temperatury umieszczone pomiędzy opakowaniami (5 czujników na 1 kosz = 20 czujników na autoklaw; dodatkowo 1 czujnik temperatury do pomiaru temperatury medium grzejnego w okolicy zasilania; dodatkowo 1 czujnik ciśnienia).
  • Wymiary kosza (szer./głęb./wys.): 96cm x 96 cm x 92 cm; pełne boczne ściany kosza
  • Ilość warstw w koszu (tac): 16
  • Przekładki między warstwami: Tak, co 2 warstwy; otwory w przekładkach średnicy 20mm
  • Ułożenie opakowań w autoklawie w trakcie mapowania temeratury: Dnem do góry
  • Typ czujników stosowanych podczas mapowania temeratury:
    – bezprzewodowe logery temperatury Tecnosoft S-MicroW L Bendable 2 mm; rozdzielczość 0,01°C; poprawność lepsza niż 0,1°; częstość zapisu danych: co 12 sekund; ilość sztuk 13
    – bezprzewodowe logery temperatury Tecnosoft S-Micro On demand 10 mm; rozdzielczość 0,01°C; poprawność lepsza niż 0,1°; częstość zapisu danych: co 12 sekund; ilość sztuk 8
    – bezprzewodowy loger ciśnienia Tecnosoft PressureDisk; rozdzielczość 2mbar; poprawność lepsza niż 15mbar; częstość zapisu danych: co 12 sekund; ilość sztuk 1
  • Wykorzystane oprogramowanie do odczytu i analizy danych:
    SPD 1.7.0.2, HumiPressureDisk 1.2.0.3, MS Excel 2013 (po wyeksportowaniu danych surowych)
  • Data wykonania testów: 8.01.2022, 2 serie pomiarowe
  • Rozmieszczenie czujników podczas testów
    Sposób kodowania lokalizacji czujnika:
    K1 W1LG
    K1 – Kosz numer 1 (liczony od tyłu autoklawu)
    W1 – Warstwa 1 (liczona od dołu kosza)
    LG – Punkt pomiarowy w lewym górnym rogu płaszczyzny kosza
    (patrząc na kosz tak jak jest ładowany do autoklawu)
    C – Punkt pomiarowy w centrum płaszczyzny kosza
    PD – Punkt pomiarowy w prawym dolnym rogu płaszczyzny kosza
    (patrząc na kosz tak jak jest ładowany do autoklawu)
    Schemat rozmieszczenia czujników w ramach kosza: Patrz Załącznik nr 1
    Po zakończeniu testów stwierdzono, że czujniki nie zmieniły swojego położenia.
Numer kosza Numer czujnika Typ czujnika Lokalizacja Uwagi
Kosz nr 1 3401019289 Temp: S-MicroW L Bendable K1 W1LG
3401019334 Temp: S-MicroW L Bendable K1 W5C
3401019552 Temp: S-MicroW L Bendable K1 W10PD
1401009153 Temp: S-Micro On demand K1 W13C
1401009154 Temp: S-Micro On demand K1 W16C
Kosz nr 2 3401019558 Temp: S-MicroW L Bendable K2 W1LG
3401019598 Temp: S-MicroW L Bendable K2 W5C
3401019615 Temp: S-MicroW L Bendable K2W10PD  
1401009155 Temp: S-Micro On demand K2 W13C
1401009156 Temp: S-Micro On demand K2 W16C
Kosz nr 3 3401019618 Temp: S-MicroW L Bendable K3 W1LG
3401019621 Temp: S-MicroW L Bendable K3 W5C
3401019624 Temp: S-MicroW L Bendable K3 W10PD
1401009157 Temp: S-Micro On demand K3 W13C
1401009158 Temp: S-Micro On demand K3 W16C
Kosz nr 4 3401019625 Temp: S-MicroW L Bendable K4 W1LG
3401019626 Temp: S-MicroW L Bendable K4 W5C
3401019628 Temp: S-MicroW L Bendable K4 W10PD
1401009159 Temp: S-Micro On demand K4 W13C
1401009161 Temp: S-Micro On demand K4 W16C
Kosz nr 3 3401019599 Temp: S-MicroW L Bendable K3 W22C Zasilanie medium
Kosz nr 3 3501009018 PressureDisk K3 W22C Ciśnienie komory

 

 

 

  1. WYNIKI MAPOWANIA TEMERATURY

 

1. Jednorodność rozkładu temperatury

SERIA POMIAROWA 1
Kosz 1 Kosz 2
Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp
t1 121.38 1.34 119.63 122.38 2.75 119.40 3.84 111.74 122.38 10.64
t1+2min 121.25 1.29 119.47 122.34 2.87 119.72 3.41 112.99 122.34 9.35
t1+4min 122.15 1.36 120.41 123.33 2.92 120.49 3.37 113.88 123.33 9.45
t1+7min 120.55 0.62 119.76 121.08 1.32 119.53 2.31 114.97 121.08 6.11
t1+10min 121.41 0.78 120.47 122.15 1.68 120.41 2.21 116.12 122.15 6.03
t1+15min 121.04 0.41 120.48 121.38 0.90 120.40 1.77 116.82 121.38 4.56
t1+20min 121.67 0.30 121.31 122.12 0.81 120.94 1.51 117.87 121.74 3.87
Kosz 3 Kosz 4
Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp
t1 117.29 5.39 107.97 120.55 12.58 121.76 1.40 119.28 122.60 3.32
t1+2min 118.00 4.60 110.06 120.88 10.82 121.78 1.28 119.54 122.78 3.24
t1+4min 118.71 3.95 111.88 121.44 9.56 122.32 1.23 120.31 123.23 2.92
t1+7min 118.61 3.12 113.15 120.60 7.45 120.93 0.74 119.84 121.93 2.09
t1+10min 119.67 2.79 114.85 121.48 6.63 121.54 0.63 120.44 121.98 1.54
t1+15min 120.31 1.31 118.04 121.15 3.11 121.32 0.43 120.73 121.94 1.21
t1+20min 120.74 1.21 118.60 121.50 2.90 121.74 0.39 121.31 122.32 1.01

 

SERIA POMIAROWA 2
Kosz 1 Kosz 2
Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp
t1 122.07 0.94 121.24 123.48 2.24 120.10 2.95 114.86 123.48 8.62
t1+2min 122.16 0.60 121.71 123.10 1.39 120.41 2.61 115.65 123.10 7.45
t1+4min 121.75 0.40 121.43 122.32 0.89 120.52 1.65 117.47 122.35 4.88
t1+7min 121.26 0.12 121.12 121.43 0.31 120.26 1.38 117.52 121.21 3.69
t1+10min 121.23 0.11 121.13 121.40 0.27 120.51 1.19 118.20 121.53 3.33
t1+15min 121.21 0.10 121.08 121.34 0.26 120.98 0.90 119.55 122.34 2.79
t1+20min 121.59 0.08 121.48 121.67 0.19 121.23 0.54 120.17 121.61 1.44
Kosz 3 Kosz 4
Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp
t1 119.86 1.77 117.83 122.06 4.23 121.97 1.73 118.93 122.95 4.02
t1+2min 120.33 1.55 118.44 122.11 3.67 121.64 1.33 119.61 122.78 3.17
t1+4min 120.35 0.97 119.06 121.32 2.26 121.41 0.99 119.86 122.41 2.55
t1+7min 120.18 0.66 119.39 120.92 1.53 121.30 0.87 120.22 122.64 2.42
t1+10min 120.52 0.64 119.59 121.14 1.55 121.23 0.59 120.24 121.60 1.36
t1+15min 120.95 0.55 120.24 121.55 1.31 121.27 0.41 120.68 121.84 1.16
t1+20min 121.19 0.28 120.83 121.49 0.66 121.55 0.28 121.14 121.88 0.74

 

 

 

Analizie poddano rozkład temperatur w poszczególnych punktach czasowych pierwszych 20 minut fazy przetrzymania (początek fazy przetrzymania: t1) na podstawie danych zebranych przez wszystkie czujniki temperatury (logery).

Podczas mapowania temperatur w autoklawie największe rozstępy temperatur zaobserwowano dla kosza nr 2. Pierwsza seria pomiarowa wskazała również znaczące rozstępy dla kosza nr 3. Zaobserwowane rozstępy dla koszy 2 i 3 uznaje się za większe niż typowe dla większości autoklawów natryskowych/wodno-kaskadowych.
Rozstępy w przypadku koszy 1 i 4, w szczególności po zakończeniu fazy wyrównania, uznaje się za typowe i świadczą o dobrej jednorodności temperatury w przestrzeni tych koszy.

Kosz 1:

Seria pomiarowa nr 1 Seria pomiarowa nr 2
Czas Temp. min [°C] Numer czujnika Temp. min [°C] Numer czujnika
t1 119.63 3401019552 121.24 3401019289
t1+2min 119.47 3401019552 121.71 3401019334
t1+4min 120.41 3401019552 121.43 1401009153
t1+7min 119.76 3401019552 121.12 3401019289
t1+10min 120.47 3401019552 121.13 3401019289
t1+15min 120.48 3401019552 121.08 3401019289
t1+20min 121.31 3401019552 121.48 3401019552
Kosz 2:
Seria pomiarowa nr 1 Seria pomiarowa nr 2
Czas Temp. min [°C] Numer czujnika Temp. min [°C] Numer czujnika
t1 111.74 3401019615 114.86 3401019615
t1+2min 112.99 3401019615 115.65 3401019615
t1+4min 113.88 3401019615 117.47 3401019615
t1+7min 114.97 3401019615 117.52 3401019615
t1+10min 116.12 3401019615 118.20 3401019615
t1+15min 116.82 3401019615 119.55 3401019615
t1+20min 117.87 3401019615 120.17 3401019615

 

Kosz 3:

Seria pomiarowa nr 1 Seria pomiarowa nr 2
Czas Temp. min [°C] Numer czujnika Temp. min [°C] Numer czujnika
t1 107.97 3401019618 117.83 1401009157
t1+2min 110.06 3401019618 118.44 1401009157
t1+4min 111.88 3401019618 119.06 1401009157
t1+7min 113.15 3401019618 119.39 1401009157
t1+10min 114.85 3401019618 119.59 1401009157
t1+15min 118.04 3401019618 120.24 1401009157
t1+20min 118.60 3401019618 120.83 1401009157
Kosz 4:
Seria pomiarowa nr 1 Seria pomiarowa nr 2
Czas Temp. min [°C] Numer czujnika Temp. min [°C] Numer czujnika
t1 119.28 3401019628 118.93 3401019625
t1+2min 119.54 3401019628 119.61 3401019625
t1+4min 120.31 3401019628 119.86 3401019625
t1+7min 119.84 3401019628 120.22 3401019625
t1+10min 120.44 3401019628 120.24 3401019625
t1+15min 120.73 3401019628 120.68 3401019625
t1+20min 121.31 3401019628 121.14 3401019625

 

Mapowanie temperatur w autoklawie w trakcie pierwszych 20 minut fazy przetrzymania: najniższe temperatury w ramach całego autoklawu odnotowywano w szczególności dla czujników:

  • 3401019615 (K2W10PD – drugi kosz, dziesiąta warstwa, prawy dolny narożnik od strony kosza nr 3)
  • 3401019618 (K3 W1LG – trzeci kosz, pierwsza warstwa, lewy górny narożnik od strony kosza nr 2)

Powyższe sugeruje, że zimnego obszaru autoklawu należy się spodziewać na „dolno-środkowej” wysokości koszy autoklawu, w obszarze drugiego i trzeciego kosza lub pomiędzy tymi koszami.
Zbliżoną lokalizację zimnego miejsca (w środkowej część drugiego kosza) wskazywał również poprzedni raport z pomiarów rozkładu temperatur (ten sam program autoklawu i format opakowań; chociaż nie badano wówczas temperatur poniżej 12 warstwy).

Mapowanie temperatur wskazało na wysokie rozstępy temperatur w ramach kosza 2 i 3 autoklawu (blisko 10°C). Może to wskazywać na utrudnione podawanie medium grzejnego przez płyty nad drugim i trzecim koszem autopklawu. Zdecydowanie zaleca się przeprowadzenie inspekcji drożności otworów płyt oraz dokładne odkamienienie autoklawu.

 

  1. Analiza średnich temperatur w trakcie fazy przetrzymania

Podczas mapowania temperatur w testowanym autoklawie, dla wszystkich temperatur zarejestrowanych przez dany czujnik w trakcie całej fazy przetrzymania, obliczono:
– wartość średnią i odchylenie standardowe danego czujnika,
– całkowitą wartość średnią ze wszystkich temperatur wszystkich czujników w serii pomiarowej (linia centralna wykresu) i trzykrotność odchylenia standardowego (granice działania wykresu) ze wszystkich temperatur wszystkich czujników w serii pomiarowej.

Spośród koszy 1-4 autoklawu najniższą średnią temperaturę (116.24°C) zaobserwowano dla czujnika 3401019618, ale tylko w pierwszej serii pomiarowej. Rozrzuty dla tego czujnika znajdowały się na poziomie zbliżonym do pozostałych czujników.

Uwagę zwraca jednak lokalizacja z czujnikiem 3401019615, której wartość średnia jest tylko nieznacznie wyższa od lokalizacji z czujnikiem 3401019618 (pierwsza seria pomiarowa: 116,42C; druga seria pomiarowa: 118,16C), ale niskie odczyty zobserwowano w obu seriach pomiarowych oraz przy rozstępie znacznie wyższym niż dla pozostałych czujników.

Powyższa analiza potwierdza obserwacje z punktu 1 raportu – niskie zarejestrowane temperatury dla czujnika 3401019615.

 

 

  1. Analiza czasu wyrównania

 

Najdłuższy czas wyrównania do 120.5°C (Set point 121.0°C – 0.5°C):


Mapowanie temperatury – Seria pomiarowa nr 1

Numer czujnika Czas Numer czujnika Czas
Kosz 1 3401019552 10 min 12 sek. Kosz 2 3401019615 Nie osiągnięto
Kosz 3 3401019618 30 min 24 sek. Kosz 4 3401019628 10 min 12 sek.

 

Mapowanie temperatury – Seria pomiarowa nr 2

Numer czujnika Czas Numer czujnika Czas
Kosz 1  3401019552 5 min. 48 sek. Kosz 2 3401019615 25 min 00 sek.
Kosz 3 1401009157 16 min 36 sek. Kosz 4 3401019625 12 min 12 sek.

 


Najdłuższy czas wyrównania do 121.0°C (Set point):


Mapowanie temperatury – Seria pomiarowa nr 1

Numer czujnika Czas Numer czujnika Czas
Kosz 1 3401019552 20 min 12 sek. Kosz 2 3401019615 Nie osiągnięto
Kosz 3 3401019618 Nie osiągnięto Kosz 4 3401019625 21 min 48 sek.

 

Mapowanie temperatury – Seria pomiarowa nr 2

Numer czujnika Czas Numer czujnika Czas
Kosz 1 Każdy czujnik 10 min 00 sek. Kosz 2 3401019615 25 min 24 sek.
Kosz 3 1401009157 24 min 48 sek. Kosz 4 3401019625 21 min 12 sek.

 

Spośród koszy 1-4 najdłuższy czas wyrównania do 120.5°C oraz do 121.0°C stwierdzono dla czujników 3401019615 i 3401019615 – czujniki te nie osiągnęły puntu docelowego lub czasy te były znacząco wydłużone.

Powyższa analiza mapowania temeratur potwierdza obserwacje z punktu nr 1 i 2 raportu – opóźnione ogrzewanie lokalizacji z czujnikami temperatury nr 3401019615 i 3401019618. Lokalizacje te nie osiągają temperatury sterylizacji T Set Point (121).

 

4. Analiza wartości F0

Z danych zebranych podczas mapowania temperatur autoklawu, dla wszystkich czujników temperatury (czujniki na zewnątrz opakowań) obliczono wartość F0 dostarczoną do danej lokalizacji (Fo obliczone przy założeniu: T ref = 121,1°C; z=10C°).

Lokalizacja Numer czujnika F0 (Seria 1) F0 (Seria 2)
Kosz nr 1 3401019289 29.3 28.2
3401019334 35.2 30.2
3401019552 27.9 28.4
1401009153 35.0 30.2
1401009154 35.7 31.2
Kosz nr 2 3401019558 27.7 24.4
3401019598 32.5 25.1
3401019615 11.5 15.7
1401009155 31.5 27.2
1401009156 32.0 30.5
Kosz nr 3 3401019618 12.8 28.4
3401019621 24.3 22.8
3401019624 29.7 27.7
1401009157 31.5 21.0
1401009158 30.3 24.0
Kosz nr 4 3401019625 35.2 23.3
3401019626 34.5 29.9
3401019628 27.5 31.5
1401009159 34.5 31.8
1401009161 34.5 29.9
Zasilanie medium 3401019599 36.7 32.3

 

Spośród wszystkich czujników koszy 1-4 najniższe Fo stwierdzono dla czujnika 3401019615 i 3401019618. Powyższa analiza potwierdza wcześniejsze obserwacje z mapowania temperatur .

 

Biorąc pod uwagę obserwacje z punktów 1-3 raportu „Mapowanie temperatur w autoklawie” oraz obliczoną wartość parametru F0, należy przyjąć, że zimne miejsce testowanego autoklawu znajduje się w lokalizacji K2W10PD – drugi kosz, dziesiąta warstwa, prawy dolny narożnik od strony kosza nr 3 (czujnik 3401019615).

Rozważyć można prowadzenie przyszłych pomiarów (pomiary penetracji ciepła) również w lokalizacji K3 W1LG – trzeci kosz, pierwsza warstwa, lewy górny narożnik od strony kosza nr 2 (czujnik 3401019618).

 

5. Ocena temperatury w stabilnej fazie czasu przetrzymania

 

W ramach mapowania temperatur analizie poddano stabilność temperatury wskazywanej przez każdy z czujników po osiągnięciu temperatury zadanej T Set Point 121,0℃.
Seria pomiarowa nr 1

Seria pomiarowa nr 2
Dla 19 z 21 czujników temperatury, po osiągnięciu przez nie T Set Point (121℃) aż do rozpoczęcia etapu chłodzenia, nie zaobserwowano spadków temperatury w autoklawie poniżej wartości 121,0℃.

Należy jednak przypomnieć fakt (punkt 3 niniejszego raportu), iż stabilizacja temperatury w autoklawie następuje późno – w koszach 1 i 4 po ponad 20 minutach od rozpoczęcia fazy przetrzymania, a w przypadku koszy 2 i 3 znajdują się lokalizacje, które w ogóle nie osiągają temperatury sterylizacji T Set Point (121℃).

 

6. Mapowanie temperatury w autoklawie podczas etapu chłodzenia

 

Analizie poddano rozkład temperatur w czasie fazy chłodzenia, ze szczególnym uwzględnieniem 5 i 10 minuty chłodzenia, kiedy to spodziewana jest wciąż wysoka temperatura wyrobu wewnątrz opakowania.

 

SERIA POMIAROWA 1
Kosz 1 Kosz 2
Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp
t2+5min 69.82 4.75 64.10 74.75 10.65 75.37 8.36 66.24 91.12 24.88
t2+10min 47.13 4.24 42.17 50.53 8.36 55.05 12.41 44.48 79.64 35.16
Kosz 3 Kosz 4
Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp
t2+5min 74.88 5.54 65.13 78.36 13.23 65.77 8.10 56.43 78.65 22.22
t2+10min 54.76 5.74 44.93 59.14 14.21 44.81 7.21 39.04 57.34 18.30

Wyniki uzyskane podczas mapowania temperatur w trakcie chłodzenia w serii pomiarowej nr 1 wskazują na:

  • względnie dobre jednorodne warunki chłodzenia w koszu nr 1
  • słabe warunki chłodzenia w koszach nr 3 i 4
  • bardzo słabe tj. niejednorodne chłodzenie w koszu nr 2 (rozstęp temperatur na poziomie 25-35C). Dane te mogą po części potwierdzać istnienie zimnego miejsca autoklawu właśnie w obszarze kosza nr 2, ale przyjmuje się, że obserwowany duży rozstęp temperatury może również wynikać z utrudnionego przepływu medium chłodzącego przez płyty nad drugim koszem. Wymagana jest inspekcja i odkamienienie autoklawu.
    Najwyższa temperatura w trakcie chłodzenia odnotowywana była w lokalizacji z czujnikiem 3401019615 (K2W10PD).

 

SERIA POMIAROWA 2
Kosz 1 Kosz 2
Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp
t2+5min 106.15 1.04 104.34 106.99 2.65 104.08 3.25 98.60 107.34 8.74
t2+10min 87.68 0.98 86.08 88.55 2.47 88.22 2.34 85.93 91.99 6.06
Kosz 3 Kosz 4
Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp Średnia T Odch. Stand. T min T max Rozstęp
t2+5min 104.53 2.82 102.20 109.11 6.91 102.66 6.69 91.25 108.07 16.82
t2+10min 90.02 3.21 86.73 94.06 7.33 86.04 3.51 80.86 90.72 9.86

 

Temperatura wody zasilającej
(czujnik 3401019599)
– Seria pomiarowa nr 1
[℃]
Temperatura wody zasilającej
(czujnik 3401019599)
– Seria pomiarowa nr 2
[℃]
t2+5min 60.61 101.95 (wzrost o ok 40°C względem serii pomierowej nr 1)
t2+10min 40.68 84.93 (wzrost o ok 40°C względem serii pomierowej nr 1)

 

Przebieg procesu chłodzenia w serii pomiarowej nr 2 uważa się za nietypowy, ponieważ:
– dla każdego z koszy odnotowywano temperatury są blisko 40°C wyższe względem serii pomierowej nr 1,
– w drugiej i piątej minucie chłodzenia nastąpił wzrost temperatury medium chłodzącego (czujnik 3401019599) o ok.6-7°C i “schodki” na odczytach pozostałych czujników, co nie było obserwowane dla pierwszej serii pomiarowej,
– stwierdzono wyższą niż typowo temperaturę części opakowań w trakcie rozładunku koszy.

Zaobserwowane kolejnego dni problemy ze zbyt dużym dozowaniem pary w trakcie cyklu autoklawu, mogą sugerować pojawienie się w trakcie chłodzenia usterki technicznej w układzie dozowania pary (w momencie opracowywania niniejszego raportu, autoklaw został poddany serwisowi).

Po odkamienieniu autoklawu i zakończonych pozostałych pracach serwisowych, zgodnie ze wcześniejszymi wnioskami, zaleca się umieszczenie w komorze autoklawu czujników temperatury w wybranych lokalizacjach celem potwierdzenia skuteczności wdrożonych działań.

 

 

  1. Ocena prawidłowości wskazań aparatury kontrolno-sterującej

 

Oceniono zgodność wskazań aparatury kontrolno-pomiarowej w wybranych punktach czasowych fazy przetrzymania w trakcie 1 i 2 serii pomiarowej.
W poniższej tabeli zamieszczono odczyty dla jednego z punktów pomiarowych w drugiej serii pomiarowej (25-ta minuta fazy przetrzymania):
– czujnika sterującego autoklawu, termometru rtęciowego autoklawu oraz logera temperatury
– elektronicznego czujnika ciśnienia, manometru autoklawu oraz logera ciśnienia

Punkt czasowy fazy przetrzymania „Temperatura chłodzenia”
(czujnik sterujący autoklawu; 3; T)
Termometr rtęciowy autoklawu (MTI; 2) Loger
temperatury 3401019558 umieszczony
w pierwszej warstwie kosza nr 2 (najbliżej wylotu autoklawu; brak możliwości umieszczenia logera obok czujnika sterującego lub MTI)
T1 +25min 121,0 122,5 121,2C

 

Punkt czasowy fazy przetrzymania Zapis autoklawu (nadciśnienie) Manometr (nadciśnienie) Loger ciśnenia 3501009018
(nadciśnienie)
T1 +25 223kPa 2,4bar 227 kPa

Potwierdzono zgodność wskazań między:
– czujnikiem temperatury sterującym pracą autoklawu a rtęciowym termometrem referencyjnym (MTI) oraz czujnikami umieszczonymi w komorze autoklawu na potrzeby walidacji.
– czujnikiem ciśnienia autoklawu a manometrem oraz czujnikiem ciśnienia umieszczonym w komorze autoklawu na potrzeby walidacji.

Ciśnienie w autoklawie [WALIDACJA]

Ciśnienie w autoklawie [WALIDACJA]

RAPORT Z POMIARÓW CIŚNIENIA W AUTOKLAWIE

Autoklaw zanurzeniowy FMS Spomasz Pleszew, WAA-4c, Puszka 500g
Zakład produkcji konserw

 

SPIS TREŚCI:

 

RODZIAŁ I CEL POMIARÓW CIŚNIENIA W AUTOKLAWIE

RODZIAŁ II OPIS AUTOKLAWU, PROCESU STERYLIZACJI, PODEJŚCIA DO POMIARU CIŚNIENIA W AUTOKLAWIE

RODZIAŁ III WYNIKI POMIARÓW

1.Pomiar różnicy ciśnienia
2. Ocena prawidłowości wskazań aparatury kontrolno-pomiarowej

 

 

RODZIAŁ I. CEL POMIARÓW CIŚNIENIA W AUTOKLAWIE

 

Celem wykonanych testów było:

  • Wykonanie pomiarów ciśnienia (bar) w poszczególnych fazach cyklu pracy autoklawu
  • Wykonanie pomiarów ciśnienia (bar) wewnątrz opakowań wypełnionych produktem i umieszczonych w zimnej i ciepłej strefie autoklawu
  • Wykonanie obliczeń różnicy ciśnienia (bar) między komorą autoklawu a wnętrzem opakowań testowych
  • Weryfikacja poprawności wskazań manometrów i przetworników ciśnienia będących na wyposażeniu autoklawu względem referencyjnego czujnika ciśnienia umieszczonego w komorze autoklawu na potrzeby testów walidacyjnych
  • Wykonanie pomiarów wstępnych ciśnienia przez pełną walidacją autoklawu (mapowaniem rozkładu temperatur)

 

 

RODZIAŁ II. OPIS AUTOKLAWU, PROCESU STERYLIZACJI, PODEJŚCIA DO POMIARU CIŚNIENIA W AUTOKLAWIE

Autoklaw:

  • Producent /Model /Id: FMS Spomasz Pleszew/ WAA 4c
  • Typ autoklawu : Zanurzeniowy
  • Data produkcji: 2022

Proces/ Podejście do testów:

  • Program autoklawu: Receptura sterylizacji nr 1 (Puszka 500g)
  • Kluczowe parametry procesu w autoklawie:
    – Ogrzewanie 40 minut
    – Przetrzymanie:
    70 minut dla T Set Point 121,0°C; ciśnienie sterylizacji 280kPa (2,8 bar)
    – Chłodzenie 100 minut
  • Rzeczywiste parametry procesu:
    Autoklaw 1:
    – Ogrzewanie 45 minut
    – 70 minut dla T Set Point 121,0°C; ciśnienie sterylizacji 280kPa (2,8 bar)
    – Chłodzenie 109 minut
  • Produkt/format opakowania umieszczonego w autoklawie:
    Autoklaw wypełniony puszkami 500g
    Sposób ogrzewania wyrobu wewnątrz konserwy: przewodzenie
  • Typ czujników stosowanych w pomiarach:
    – bezprzewodowy loger ciśnienia Tecnosoft PressureDisk; rozdzielczość 2mbar; poprawność lepsza niż 15mbar; częstość zapisu danych: co 10 sekund; ilość sztuk 2
    – bezprzewodowy loger ciśnieniowo-temeraturowy Tecnosoft PressureDisk; rozdzielczość 2mbar; poprawność lepsza niż 15mbar; częstość zapisu danych: co 10 sekund; ilość sztuk 1
    – bezprzewodowe logery temperatury Tecnosoft S-Micro On demand 10 mm; rozdzielczość 0,01°C; poprawność lepsza niż 0,1°; częstość zapisu danych: co 12 sekund; ilość sztuk 4 (po 2 w każdym z autoklawów)
  • Wykorzystane oprogramowanie do odczytu i analizy danych:
    SPD 1.7.0.2, HumiPressureDisk 1.2.0.3, MS Excel 2013 (po wyeksportowaniu danych surowych)
  • Data wykonania testów:
    – 3.01.2022, 2 serie pomiarowe
  • Rozmieszczenie czujników podczas testów:

 

Numer czujnika Typ czujnika Lokalizacja Uwagi
1401009162 Temp: S-Micro
On demand
Kosza autoklawu Temeratura wewnątrz opakowania (zimne miejsce autoklawu)
1401009163 Temp: S-Micro
On demand
Temeratura wewnątrz opakowania (ciepłe miejsce autoklawu)
3501009018 PressureDisk Ciśnienie wewnątrz opakowania (zimne miejsce autoklawu)
3501009090 PressureDisk Ciśnienie wewnątrz opakowania (ciepłe miejsce autoklawu)
3501009054 PressureDisk/Temperature Ciśnienie i temperatura komory autoklawu

ROZDZIAŁ III. WYNIKI POMIARÓW

 

Pomiar różnicy ciśnienia między wnętrzem opakowania a komorą autoklawu

Stwierdzono znaczącą różnicę ciśnienia (nadciśnienie w opakowaniu rzędu 1-1,3 bar) między wnętrzem opakowania a komorą autoklawu w końcowej fazie etapu sterylizacji (przetrzymania). Największe różnice ciśnienia dotyczyły opakowań zawierających produkt w zimnym miejscu autoklawu.

W tracie fazy chłodzenia w opakowaniach w opakowaniach panowało podciśnienie rzędu 0,5-0,6 bar w względem komory autoklawu, bez względu lokalizację w autoklawie opakowań testowych.

 

 

Fot. 1. Pomiary ciśnienia w autoklawie: Seria pomiarowa nr 1

 

Fot. 1. Pomiary ciśnienia w autoklawie: Seria pomiarowa nr 2

 

Ocena prawidłowości wskazań aparatury kontrolno-pomiarowej

Oceniono zgodność wskazań aparatury kontrolno-pomiarowej (manometrów, przetworników ciśnienia) w wybranych punktach czasowych fazy przetrzymania.
Autoklaw – seria pomiarowa nr 1:

Punkt czasowy fazy przetrzymania Ciśnienie komory autoklawu (oznaczenie: Ciśnienie) Rejestrator ciśnienia
3501009054
T2 -10min 275kPa 3.74 bar abs = 274 kPa

T2- koniec fazy przetrzymania

 

Autoklaw – seria pomiarowa nr 2:

Punkt czasowy fazy przetrzymania Ciśnienie komory autoklawu (oznaczenie: Ciśnienie) Rejestrator ciśnienia
3501009054
T2 -10min 275kPa 3.72 bar abs = 272 kPa

Dla autoklawu w potwierdzono zgodność wskazań między czujnikiem ciśnienia autoklawu a czujnikiem ciśnienia umieszczonym w komorze autoklawu na potrzeby walidacji.

 

 

Szczegółowe dane (zmierzone wartości ciśnienia i punkty czasowe): patrz tabela poniżej

Komora autoklawu – Ciśnienie [bar] Puszka 1 – Ciśnienie [bar] Puszka 1 – Ciśnienie [bar] Etap Różnica ciśnienia: Puszka 1 vs Autoklaw [Bar] Różnica ciśnienia: Puszka 2 vs Autoklaw [Bar]
1.517 1.480 1.428 Grzanie 0.0 0.1
1.595 1.538 1.482 Grzanie 0.1 0.1
1.614 1.557 1.497 Grzanie 0.1 0.1
1.636 1.575 1.512 Grzanie 0.1 0.1
1.654 1.593 1.528 Grzanie 0.1 0.1
1.675 1.612 1.543 Grzanie 0.1 0.1
1.694 1.629 1.560 Grzanie 0.1 0.1
1.713 1.646 1.574 Grzanie 0.1 0.1
1.731 1.664 1.589 Grzanie 0.1 0.1
1.753 1.684 1.606 Grzanie 0.1 0.1
1.776 1.705 1.625 Grzanie 0.1 0.2
1.794 1.724 1.643 Grzanie 0.1 0.2
1.778 1.715 1.634 Grzanie 0.1 0.1
1.800 1.735 1.652 Grzanie 0.1 0.1
1.820 1.755 1.671 Grzanie 0.1 0.1
1.842 1.776 1.687 Grzanie 0.1 0.2
1.822 1.763 1.678 Grzanie 0.1 0.1
1.847 1.786 1.701 Grzanie 0.1 0.1
1.871 1.810 1.719 Grzanie 0.1 0.2
1.893 1.832 1.739 Grzanie 0.1 0.2
1.867 1.815 1.727 Grzanie 0.1 0.1
1.897 1.842 1.750 Grzanie 0.1 0.1
1.920 1.865 1.770 Grzanie 0.1 0.1
1.941 1.887 1.788 Grzanie 0.1 0.2
1.917 1.872 1.778 Grzanie 0.0 0.1
1.946 1.899 1.803 Grzanie 0.0 0.1
1.971 1.923 1.824 Grzanie 0.0 0.1
1.954 1.915 1.818 Grzanie 0.0 0.1
1.984 1.943 1.843 Grzanie 0.0 0.1
2.004 1.967 1.864 Grzanie 0.0 0.1
1.985 1.954 1.852 Grzanie 0.0 0.1
2.005 1.974 1.873 Grzanie 0.0 0.1
1.945 1.932 1.837 Grzanie 0.0 0.1
1.956 1.946 1.848 Grzanie 0.0 0.1
1.965 1.958 1.859 Grzanie 0.0 0.1
1.980 1.974 1.875 Grzanie 0.0 0.1
2.006 2.000 1.897 Grzanie 0.0 0.1
2.029 2.021 1.917 Grzanie 0.0 0.1
1.998 2.004 1.900 Grzanie 0.0 0.1
2.016 2.023 1.917 Grzanie 0.0 0.1
1.993 2.018 1.910 Grzanie 0.0 0.1
2.023 2.038 1.931 Grzanie 0.0 0.1
2.040 2.055 1.947 Grzanie 0.0 0.1
2.052 2.071 1.960 Grzanie 0.0 0.1
2.015 2.049 1.938 Grzanie 0.0 0.1
2.055 2.086 1.972 Grzanie 0.0 0.1
2.081 2.109 1.993 Grzanie 0.0 0.1
2.049 2.089 1.976 Grzanie 0.0 0.1
2.072 2.112 1.996 Grzanie 0.0 0.1
2.172 2.184 2.075 Grzanie 0.0 0.1
2.109 2.147 2.033 Grzanie 0.0 0.1
2.181 2.226 2.094 Grzanie 0.0 0.1
2.371 2.278 2.226 Grzanie 0.1 0.1
2.452 2.434 2.304 Grzanie 0.0 0.1
2.787 2.594 2.547 Grzanie 0.2 0.2
2.818 2.672 2.579 Grzanie 0.1 0.2
2.843 2.705 2.601 Grzanie 0.1 0.2
2.865 2.730 2.623 Grzanie 0.1 0.2
2.841 2.745 2.613 Grzanie 0.1 0.2
2.872 2.762 2.642 Grzanie 0.1 0.2
2.895 2.779 2.666 Grzanie 0.1 0.2
2.918 2.800 2.690 Grzanie 0.1 0.2
2.944 2.821 2.715 Grzanie 0.1 0.2
2.967 2.845 2.739 Grzanie 0.1 0.2
2.954 2.855 2.735 Grzanie 0.1 0.2
2.977 2.873 2.761 Grzanie 0.1 0.2
3.002 2.894 2.785 Grzanie 0.1 0.2
3.022 2.918 2.807 Grzanie 0.1 0.2
3.006 2.924 2.802 Grzanie 0.1 0.2
3.029 2.941 2.827 Grzanie 0.1 0.2
3.053 2.961 2.850 Grzanie 0.1 0.2
3.037 2.972 2.846 Grzanie 0.1 0.2
3.063 2.988 2.875 Grzanie 0.1 0.2
3.089 3.009 2.899 Grzanie 0.1 0.2
3.106 3.029 2.919 Grzanie 0.1 0.2
3.089 3.036 2.913 Grzanie 0.1 0.2
3.113 3.051 2.938 Grzanie 0.1 0.2
3.137 3.070 2.963 Grzanie 0.1 0.2
3.157 3.090 2.983 Grzanie 0.1 0.2
3.138 3.097 2.977 Grzanie 0.0 0.2
3.164 3.113 3.001 Grzanie 0.1 0.2
3.181 3.130 3.021 Grzanie 0.1 0.2
3.163 3.135 3.012 Grzanie 0.0 0.2
3.181 3.148 3.034 Grzanie 0.0 0.1
3.200 3.163 3.053 Grzanie 0.0 0.1
3.169 3.169 3.035 Grzanie 0.0 0.1
3.200 3.184 3.065 Grzanie 0.0 0.1
3.218 3.199 3.086 Grzanie 0.0 0.1
3.235 3.214 3.104 Grzanie 0.0 0.1
3.249 3.230 3.123 Grzanie 0.0 0.1
3.228 3.233 3.111 Grzanie 0.0 0.1
3.244 3.247 3.129 Grzanie 0.0 0.1
3.260 3.260 3.144 Grzanie 0.0 0.1
3.225 3.262 3.122 Grzanie 0.0 0.1
3.255 3.276 3.151 Grzanie 0.0 0.1
3.269 3.290 3.168 Grzanie 0.0 0.1
3.286 3.303 3.186 Grzanie 0.0 0.1
3.299 3.317 3.202 Grzanie 0.0 0.1
3.249 3.320 3.162 Grzanie -0.1 0.1
3.292 3.336 3.205 Grzanie 0.0 0.1
3.308 3.350 3.224 Grzanie 0.0 0.1
3.321 3.362 3.237 Grzanie 0.0 0.1
3.336 3.376 3.253 Grzanie 0.0 0.1
3.306 3.379 3.233 Grzanie -0.1 0.1
3.327 3.392 3.255 Grzanie -0.1 0.1
3.342 3.404 3.271 Grzanie -0.1 0.1
3.357 3.417 3.286 Grzanie -0.1 0.1
3.370 3.432 3.302 Grzanie -0.1 0.1
3.384 3.445 3.316 Grzanie -0.1 0.1
3.364 3.449 3.305 Grzanie -0.1 0.1
3.379 3.462 3.321 Grzanie -0.1 0.1
3.391 3.476 3.335 Grzanie -0.1 0.1
3.401 3.489 3.349 Grzanie -0.1 0.1
3.359 3.489 3.314 Grzanie -0.1 0.0
3.396 3.505 3.351 Grzanie -0.1 0.0
3.411 3.518 3.368 Grzanie -0.1 0.0
3.426 3.531 3.383 Grzanie -0.1 0.0
3.440 3.544 3.398 Grzanie -0.1 0.0
3.415 3.547 3.380 Grzanie -0.1 0.0
3.436 3.561 3.401 Grzanie -0.1 0.0
3.449 3.572 3.415 Grzanie -0.1 0.0
3.463 3.585 3.431 Grzanie -0.1 0.0
3.438 3.588 3.412 Grzanie -0.1 0.0
3.456 3.600 3.432 Grzanie -0.1 0.0
3.472 3.612 3.449 Grzanie -0.1 0.0
3.484 3.625 3.462 Grzanie -0.1 0.0
3.442 3.626 3.428 Grzanie -0.2 0.0
3.482 3.640 3.467 Grzanie -0.2 0.0
3.495 3.653 3.480 Grzanie -0.2 0.0
3.510 3.666 3.497 Grzanie -0.2 0.0
3.485 3.668 3.479 Grzanie -0.2 0.0
3.507 3.681 3.501 Grzanie -0.2 0.0
3.522 3.696 3.517 Grzanie -0.2 0.0
3.536 3.709 3.532 Grzanie -0.2 0.0
3.503 3.712 3.505 Grzanie -0.2 0.0
3.540 3.727 3.541 Grzanie -0.2 0.0
3.555 3.739 3.559 Grzanie -0.2 0.0
3.447 3.726 3.466 Grzanie -0.3 0.0
3.567 3.756 3.573 Grzanie -0.2 0.0
3.555 3.762 3.567 Grzanie -0.2 0.0
3.580 3.778 3.592 Grzanie -0.2 0.0
3.560 3.783 3.578 Grzanie -0.2 0.0
3.583 3.797 3.601 Grzanie -0.2 0.0
3.594 3.810 3.616 Grzanie -0.2 0.0
3.574 3.812 3.600 Grzanie -0.2 0.0
3.591 3.824 3.621 Grzanie -0.2 0.0
3.553 3.825 3.588 Grzanie -0.3 0.0
3.593 3.839 3.628 Grzanie -0.2 0.0
3.572 3.844 3.615 Grzanie -0.3 0.0
3.597 3.856 3.639 Grzanie -0.3 0.0
3.580 3.862 3.630 Grzanie -0.3 0.0
3.602 3.889 3.651 Grzanie -0.3 0.0
3.589 3.892 3.646 Grzanie -0.3 -0.1
3.593 3.901 3.652 Grzanie -0.3 -0.1
3.595 3.910 3.660 Grzanie -0.3 -0.1
3.572 3.894 3.643 Grzanie -0.3 -0.1
3.576 3.907 3.651 Grzanie -0.3 -0.1
3.582 3.916 3.661 Grzanie -0.3 -0.1
3.589 3.930 3.674 Grzanie -0.3 -0.1
3.570 3.916 3.660 Grzanie -0.3 -0.1
3.591 3.941 3.681 Grzanie -0.3 -0.1
3.599 3.952 3.693 Grzanie -0.4 -0.1
3.581 3.936 3.680 Grzanie -0.4 -0.1
3.586 3.950 3.688 Grzanie -0.4 -0.1
3.581 3.953 3.689 Grzanie -0.4 -0.1
3.583 3.962 3.695 Grzanie -0.4 -0.1
3.557 3.947 3.680 Grzanie -0.4 -0.1
3.898 4.265 3.997 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.916 4.279 4.011 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.880 4.260 3.989 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.914 4.288 4.018 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.874 4.265 3.991 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.887 4.277 4.004 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.862 4.259 3.981 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.889 4.281 4.006 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.879 4.274 3.997 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.865 4.268 3.991 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.914 4.303 4.028 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.907 4.304 4.027 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.892 4.301 4.025 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.922 4.323 4.050 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.907 4.315 4.036 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.878 4.303 4.023 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.909 4.329 4.049 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.893 4.320 4.036 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.889 4.325 4.041 Sterylizacja -0.4 -0.2
3.906 4.334 4.052 Sterylizacja -0.4 -0.1
3.880 4.326 4.039 Sterylizacja -0.4 -0.2
3.896 4.337 4.052 Sterylizacja -0.4 -0.2
3.866 4.315 4.028 Sterylizacja -0.4 -0.2
3.849 4.305 4.017 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.882 4.328 4.042 Sterylizacja -0.4 -0.2
3.875 4.326 4.040 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.860 4.320 4.032 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.847 4.315 4.023 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.914 4.362 4.076 Sterylizacja -0.4 -0.2
3.908 4.362 4.072 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.874 4.334 4.056 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.911 4.365 4.085 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.913 4.364 4.085 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.898 4.365 4.083 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.882 4.358 4.070 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.866 4.348 4.059 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.886 4.371 4.082 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.900 4.373 4.084 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.862 4.354 4.064 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.897 4.363 4.071 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.879 4.367 4.079 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.871 4.364 4.075 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.861 4.361 4.068 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.848 4.352 4.061 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.880 4.374 4.086 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.911 4.395 4.107 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.904 4.397 4.107 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.889 4.391 4.101 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.920 4.409 4.119 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.876 4.394 4.100 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.892 4.407 4.114 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.902 4.416 4.121 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.888 4.409 4.111 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.883 4.414 4.116 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.868 4.391 4.090 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.867 4.403 4.104 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.851 4.394 4.094 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.888 4.419 4.123 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.882 4.415 4.117 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.873 4.412 4.113 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.860 4.406 4.105 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.873 4.410 4.111 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.876 4.420 4.121 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.911 4.452 4.153 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.915 4.454 4.156 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.921 4.459 4.159 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.911 4.457 4.155 Sterylizacja -0.5 -0.2
3.906 4.462 4.158 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.865 4.433 4.124 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.871 4.443 4.135 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.888 4.460 4.155 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.854 4.439 4.131 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.875 4.454 4.143 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.858 4.444 4.135 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.874 4.436 4.125 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.885 4.462 4.154 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.878 4.459 4.149 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.866 4.453 4.145 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.864 4.453 4.142 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.871 4.463 4.153 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.871 4.463 4.153 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.870 4.469 4.157 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.876 4.475 4.163 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.882 4.479 4.169 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.898 4.492 4.183 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.883 4.488 4.175 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.876 4.485 4.172 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.893 4.501 4.189 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.920 4.520 4.208 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.898 4.512 4.198 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.918 4.530 4.214 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.882 4.511 4.192 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.854 4.492 4.173 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.879 4.506 4.190 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.867 4.499 4.184 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.859 4.497 4.178 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.851 4.493 4.175 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.892 4.520 4.206 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.877 4.511 4.195 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.866 4.505 4.189 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.852 4.501 4.180 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.888 4.521 4.204 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.875 4.514 4.196 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.868 4.510 4.191 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.881 4.520 4.201 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.905 4.542 4.224 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.841 4.519 4.204 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.909 4.547 4.227 Sterylizacja -0.6 -0.3
3.883 4.544 4.221 Sterylizacja -0.7 -0.3
3.911 4.564 4.244 Sterylizacja -0.7 -0.3
3.880 4.544 4.218 Sterylizacja -0.7 -0.3
3.896 4.561 4.236 Sterylizacja -0.7 -0.3
3.879 4.559 4.234 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.876 4.551 4.225 Sterylizacja -0.7 -0.3
3.901 4.578 4.259 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.859 4.557 4.230 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.883 4.569 4.245 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.866 4.561 4.235 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.854 4.555 4.230 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.847 4.553 4.228 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.890 4.577 4.254 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.880 4.575 4.251 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.866 4.571 4.244 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.854 4.568 4.240 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.894 4.591 4.267 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.882 4.583 4.256 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.867 4.578 4.251 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.855 4.575 4.246 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.846 4.568 4.239 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.882 4.589 4.263 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.872 4.584 4.258 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.859 4.580 4.251 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.848 4.575 4.244 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.884 4.594 4.268 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.874 4.591 4.262 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.861 4.586 4.256 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.853 4.581 4.251 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.874 4.593 4.265 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.899 4.615 4.288 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.892 4.617 4.288 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.887 4.638 4.311 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.897 4.633 4.305 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.883 4.627 4.299 Sterylizacja -0.7 -0.4
3.871 4.656 4.329 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.878 4.631 4.300 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.906 4.657 4.329 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.859 4.632 4.300 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.880 4.640 4.309 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.864 4.634 4.300 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.851 4.627 4.295 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.847 4.626 4.295 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.870 4.625 4.292 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.883 4.648 4.316 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.872 4.645 4.311 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.859 4.641 4.308 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.847 4.636 4.302 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.890 4.659 4.327 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.878 4.653 4.320 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.867 4.648 4.315 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.855 4.643 4.307 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.843 4.640 4.304 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.881 4.660 4.326 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.872 4.655 4.321 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.861 4.651 4.316 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.849 4.647 4.310 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.871 4.641 4.305 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.878 4.662 4.326 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.869 4.659 4.321 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.887 4.672 4.337 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.870 4.658 4.318 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.907 4.691 4.357 Sterylizacja -0.8 -0.4
3.888 4.690 4.356 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.883 4.690 4.356 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.914 4.708 4.372 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.877 4.701 4.367 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.917 4.726 4.396 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.874 4.707 4.372 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.882 4.711 4.382 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.858 4.702 4.372 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.879 4.711 4.380 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.864 4.704 4.371 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.851 4.700 4.366 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.846 4.699 4.366 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.840 4.698 4.364 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.882 4.720 4.384 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.872 4.716 4.382 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.861 4.713 4.378 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.849 4.709 4.371 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.855 4.704 4.369 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.878 4.726 4.389 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.868 4.723 4.384 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.856 4.719 4.380 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.846 4.715 4.375 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.891 4.738 4.402 Sterylizacja -0.8 -0.5
3.875 4.729 4.390 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.862 4.726 4.387 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.853 4.722 4.382 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.842 4.718 4.377 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.882 4.738 4.398 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.872 4.734 4.393 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.861 4.730 4.388 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.849 4.726 4.382 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.839 4.721 4.378 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.876 4.740 4.397 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.871 4.738 4.395 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.911 4.762 4.423 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.886 4.754 4.411 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.896 4.762 4.418 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.905 4.772 4.431 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.915 4.788 4.448 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.877 4.765 4.421 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.894 4.782 4.438 Sterylizacja -0.9 -0.5
3.899 4.795 4.457 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.878 4.782 4.439 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.871 4.784 4.445 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.844 4.769 4.432 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.865 4.778 4.438 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.853 4.773 4.432 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.843 4.769 4.429 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.837 4.771 4.429 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.879 4.792 4.450 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.873 4.793 4.449 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.862 4.789 4.444 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.854 4.785 4.440 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.843 4.782 4.436 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.886 4.805 4.460 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.872 4.798 4.451 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.863 4.796 4.446 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.852 4.794 4.443 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.842 4.790 4.439 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.887 4.813 4.466 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.873 4.804 4.455 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.862 4.799 4.451 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.852 4.796 4.447 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.841 4.791 4.442 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.879 4.811 4.463 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.871 4.808 4.457 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.862 4.802 4.452 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.850 4.798 4.447 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.839 4.794 4.445 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.882 4.816 4.468 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.892 4.819 4.467 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.913 4.833 4.483 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.887 4.828 4.478 Sterylizacja -0.9 -0.6
3.875 4.830 4.479 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.852 4.829 4.481 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.893 4.843 4.496 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.879 4.851 4.502 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.851 4.840 4.494 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.851 4.839 4.492 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.908 4.873 4.526 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.871 4.857 4.513 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.839 4.839 4.494 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.868 4.852 4.505 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.858 4.849 4.502 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.851 4.848 4.500 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.848 4.847 4.499 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.840 4.845 4.498 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.882 4.866 4.519 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.871 4.862 4.515 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.862 4.859 4.511 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.850 4.854 4.506 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.841 4.853 4.502 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.881 4.872 4.524 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.873 4.866 4.518 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.864 4.864 4.515 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.852 4.861 4.512 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.841 4.856 4.506 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.888 4.879 4.531 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.874 4.872 4.523 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.865 4.867 4.517 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.853 4.864 4.513 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.842 4.860 4.509 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.891 4.883 4.534 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.875 4.875 4.523 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.865 4.871 4.520 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.853 4.868 4.513 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.844 4.865 4.510 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.862 4.858 4.507 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.875 4.877 4.525 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.866 4.873 4.522 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.879 4.881 4.528 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.897 4.889 4.537 Sterylizacja -1.0 -0.6
3.892 4.901 4.549 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.868 4.893 4.541 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.907 4.914 4.562 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.868 4.902 4.553 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.911 4.930 4.583 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.856 4.910 4.562 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.869 4.914 4.570 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.912 4.937 4.589 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.889 4.934 4.586 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.853 4.918 4.568 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.899 4.920 4.570 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.873 4.924 4.572 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.867 4.922 4.570 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.861 4.920 4.571 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.857 4.921 4.571 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.847 4.919 4.566 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.837 4.915 4.564 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.876 4.932 4.582 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.869 4.931 4.580 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.859 4.927 4.574 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.850 4.925 4.573 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.840 4.921 4.568 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.888 4.942 4.592 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.872 4.934 4.581 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.863 4.933 4.580 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.853 4.929 4.576 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.843 4.924 4.570 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.879 4.922 4.567 Sterylizacja -1.0 -0.7
3.874 4.939 4.587 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.863 4.935 4.581 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.853 4.931 4.578 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.842 4.930 4.571 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.833 4.926 4.570 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.877 4.943 4.589 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.867 4.939 4.584 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.857 4.936 4.580 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.848 4.932 4.577 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.838 4.930 4.573 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.883 4.949 4.593 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.869 4.940 4.586 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.878 4.947 4.593 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.905 4.963 4.606 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.859 4.945 4.589 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.888 4.964 4.609 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.899 4.977 4.624 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.876 4.988 4.634 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.880 4.977 4.626 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.873 4.979 4.631 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.890 4.983 4.634 Sterylizacja -1.1 -0.7
3.860 4.977 4.632 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.884 4.985 4.639 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.852 4.969 4.621 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.838 4.965 4.614 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.880 4.982 4.631 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.878 4.985 4.633 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.871 4.985 4.633 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.864 4.983 4.629 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.853 4.981 4.628 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.845 4.976 4.623 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.835 4.974 4.621 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.875 4.991 4.638 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.870 4.989 4.635 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.861 4.985 4.633 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.850 4.982 4.626 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.841 4.980 4.624 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.832 4.976 4.622 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.872 4.993 4.640 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.865 4.991 4.636 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.854 4.988 4.632 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.845 4.984 4.628 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.836 4.980 4.624 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.880 5.001 4.647 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.871 4.996 4.639 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.862 4.992 4.636 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.852 4.990 4.631 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.842 4.986 4.627 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.832 4.981 4.625 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.875 5.000 4.641 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.866 4.996 4.637 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.855 4.993 4.633 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.846 4.989 4.630 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.836 4.985 4.625 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.843 4.986 4.626 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.872 5.008 4.650 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.897 5.023 4.667 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.816 5.027 4.670 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.891 5.022 4.666 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.881 5.032 4.677 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.857 5.022 4.669 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.881 5.029 4.679 Sterylizacja -1.1 -0.8
3.882 5.043 4.695 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.860 5.031 4.683 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.839 5.023 4.674 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.869 5.031 4.685 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.857 5.028 4.679 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.850 5.025 4.677 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.845 5.026 4.676 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.840 5.025 4.674 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.831 5.022 4.672 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.873 5.038 4.690 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.866 5.038 4.687 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.857 5.036 4.682 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.845 5.031 4.680 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.836 5.029 4.677 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.872 5.025 4.673 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.870 5.042 4.690 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.862 5.040 4.688 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.852 5.036 4.683 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.843 5.033 4.680 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.834 5.029 4.676 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.872 5.044 4.692 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.867 5.045 4.691 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.859 5.040 4.688 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.847 5.037 4.683 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.838 5.034 4.680 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.828 5.029 4.676 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.874 5.050 4.694 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.864 5.043 4.690 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.854 5.041 4.687 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.845 5.037 4.683 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.835 5.034 4.680 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.890 5.047 4.690 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.869 5.047 4.692 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.859 5.044 4.689 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.888 5.056 4.700 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.896 5.065 4.709 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.873 5.063 4.707 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.904 5.083 4.726 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.874 5.070 4.714 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.905 5.085 4.730 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.879 5.084 4.733 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.863 5.066 4.730 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.852 5.061 4.725 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.878 5.083 4.748 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.843 5.065 4.728 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.870 5.074 4.735 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.857 5.069 4.729 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.848 5.067 4.726 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.846 5.069 4.727 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.843 5.069 4.727 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.835 5.069 4.726 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.855 5.066 4.726 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.873 5.084 4.741 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.864 5.082 4.736 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.851 5.078 4.736 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.842 5.075 4.732 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.833 5.071 4.729 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.883 5.091 4.747 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.870 5.086 4.742 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.861 5.084 4.739 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.850 5.081 4.734 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.841 5.077 4.732 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.833 5.073 4.729 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.879 5.093 4.747 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.867 5.087 4.742 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.859 5.084 4.737 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.850 5.083 4.735 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.840 5.079 4.731 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.831 5.077 4.729 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.878 5.095 4.747 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.868 5.091 4.742 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.858 5.087 4.739 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.849 5.084 4.735 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.838 5.079 4.733 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.830 5.077 4.730 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.877 5.095 4.748 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.867 5.091 4.741 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.856 5.087 4.738 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.845 5.085 4.735 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.834 5.081 4.733 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.882 5.076 4.728 Sterylizacja -1.2 -0.8
3.829 5.075 4.721 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.882 5.109 4.758 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.830 5.099 4.748 Sterylizacja -1.3 -0.9
3.889 5.121 4.770 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.900 5.126 4.776 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.873 4.929 4.778 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.906 4.961 4.796 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.836 4.960 4.788 Sterylizacja -1.1 -1.0
3.872 4.967 4.791 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.838 4.956 4.773 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.865 4.968 4.782 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.852 4.967 4.776 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.846 4.967 4.774 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.841 4.971 4.775 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.836 4.975 4.773 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.830 4.976 4.772 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.881 4.997 4.792 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.871 4.994 4.789 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.861 4.993 4.784 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.851 4.991 4.779 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.839 4.990 4.778 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.830 4.990 4.775 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.879 5.006 4.791 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.869 5.005 4.788 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.861 5.003 4.784 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.850 5.002 4.782 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.841 5.001 4.779 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.831 4.999 4.776 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.878 5.017 4.794 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.870 5.014 4.787 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.861 5.011 4.785 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.851 5.010 4.782 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.841 5.010 4.779 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.833 5.007 4.777 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.885 5.029 4.798 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.869 5.022 4.790 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.860 5.020 4.785 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.853 5.018 4.784 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.840 5.015 4.779 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.830 5.014 4.776 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.886 5.036 4.796 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.870 5.029 4.789 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.886 5.036 4.795 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.901 5.045 4.804 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.889 5.055 4.811 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.873 5.053 4.809 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.896 5.065 4.821 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.858 5.061 4.813 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.904 5.089 4.841 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.832 5.084 4.832 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.859 5.080 4.828 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.907 5.109 4.855 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.869 5.096 4.842 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.839 5.083 4.827 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.875 5.094 4.835 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.864 5.091 4.828 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.859 5.090 4.828 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.854 5.092 4.828 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.851 5.092 4.829 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.842 5.092 4.828 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.833 5.090 4.826 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.894 5.103 4.837 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.871 5.106 4.839 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.864 5.104 4.835 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.853 5.101 4.832 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.844 5.100 4.828 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.834 5.097 4.826 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.875 5.096 4.824 Sterylizacja -1.2 -0.9
3.873 5.110 4.840 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.864 5.109 4.835 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.856 5.106 4.834 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.844 5.105 4.831 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.839 5.104 4.828 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.827 5.100 4.826 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.873 5.116 4.841 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.866 5.114 4.837 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.855 5.111 4.834 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.847 5.109 4.832 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.838 5.106 4.828 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.829 5.103 4.824 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.875 5.118 4.842 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.866 5.116 4.837 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.858 5.114 4.836 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.847 5.110 4.833 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.838 5.108 4.827 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.829 5.106 4.826 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.873 5.121 4.842 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.867 5.116 4.839 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.857 5.115 4.832 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.847 5.113 4.832 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.838 5.109 4.828 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.829 5.106 4.826 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.886 5.127 4.848 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.868 5.120 4.838 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.877 5.122 4.840 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.895 5.137 4.854 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.847 5.123 4.838 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.895 5.149 4.864 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.872 5.157 4.870 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.871 5.138 4.860 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.861 5.127 4.869 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.889 5.144 4.884 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.870 5.132 4.875 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.862 5.138 4.880 Sterylizacja -1.3 -1.0
3.841 4.965 4.872 Sterylizacja -1.1 -1.0
3.869 4.998 4.879 Sterylizacja -1.1 -1.0
3.853 5.000 4.873 Sterylizacja -1.1 -1.0
3.842 5.003 4.869 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.838 5.009 4.868 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.835 5.014 4.869 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.829 5.016 4.867 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.879 5.036 4.887 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.869 5.034 4.882 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.860 5.035 4.879 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.851 5.033 4.876 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.841 5.033 4.873 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.832 5.033 4.871 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.889 5.054 4.895 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.868 5.048 4.883 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.859 5.046 4.881 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.854 5.046 4.879 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.843 5.045 4.876 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.834 5.046 4.874 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.887 5.062 4.893 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.874 5.058 4.885 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.864 5.056 4.883 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.853 5.056 4.878 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.845 5.055 4.878 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.836 5.053 4.873 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.827 5.053 4.871 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.875 5.065 4.888 Sterylizacja -1.2 -1.0
3.945 5.070 4.892 Sterylizacja -1.1 -0.9
4.007 5.105 4.933 Sterylizacja -1.1 -0.9
3.991 5.071 4.906 Chłodzenie -1.1 -0.9
4.004 5.057 4.891 Chłodzenie -1.1 -0.9
4.007 5.044 4.869 Chłodzenie -1.0 -0.9
4.003 5.020 4.831 Chłodzenie -1.0 -0.8
4.010 5.001 4.802 Chłodzenie -1.0 -0.8
4.027 4.977 4.785 Chłodzenie -1.0 -0.8
4.035 4.959 4.770 Chłodzenie -0.9 -0.7
4.044 4.926 4.727 Chłodzenie -0.9 -0.7
4.027 4.887 4.694 Chłodzenie -0.9 -0.7
4.002 4.854 4.655 Chłodzenie -0.9 -0.7
3.976 4.838 4.625 Chłodzenie -0.9 -0.6
3.974 4.816 4.605 Chłodzenie -0.8 -0.6
3.966 4.792 4.588 Chłodzenie -0.8 -0.6
3.955 4.769 4.560 Chłodzenie -0.8 -0.6
3.968 4.751 4.540 Chłodzenie -0.8 -0.6
3.975 4.728 4.518 Chłodzenie -0.8 -0.5
3.989 4.713 4.497 Chłodzenie -0.7 -0.5
3.994 4.689 4.478 Chłodzenie -0.7 -0.5
4.017 4.678 4.463 Chłodzenie -0.7 -0.4
3.981 4.630 4.408 Chłodzenie -0.6 -0.4
3.956 4.617 4.393 Chłodzenie -0.7 -0.4
3.981 4.604 4.386 Chłodzenie -0.6 -0.4
3.999 4.592 4.379 Chłodzenie -0.6 -0.4
4.020 4.574 4.361 Chłodzenie -0.6 -0.3
3.957 4.531 4.311 Chłodzenie -0.6 -0.4
3.961 4.517 4.303 Chłodzenie -0.6 -0.3
3.982 4.507 4.297 Chłodzenie -0.5 -0.3
4.001 4.500 4.294 Chłodzenie -0.5 -0.3
3.988 4.459 4.247 Chłodzenie -0.5 -0.3
3.964 4.446 4.238 Chłodzenie -0.5 -0.3
3.985 4.437 4.234 Chłodzenie -0.5 -0.2
4.018 4.434 4.241 Chłodzenie -0.4 -0.2
3.950 4.387 4.187 Chłodzenie -0.4 -0.2
3.984 4.385 4.193 Chłodzenie -0.4 -0.2
4.018 4.384 4.214 Chłodzenie -0.4 -0.2
3.955 4.341 4.164 Chłodzenie -0.4 -0.2
3.986 4.340 4.171 Chłodzenie -0.4 -0.2
4.024 4.330 4.165 Chłodzenie -0.3 -0.1
3.972 4.303 4.137 Chłodzenie -0.3 -0.2
4.009 4.304 4.151 Chłodzenie -0.3 -0.1
3.954 4.264 4.102 Chłodzenie -0.3 -0.1
3.986 4.263 4.114 Chłodzenie -0.3 -0.1
4.022 4.261 4.122 Chłodzenie -0.2 -0.1
3.964 4.222 4.078 Chłodzenie -0.3 -0.1
4.005 4.229 4.094 Chłodzenie -0.2 -0.1
3.955 4.190 4.051 Chłodzenie -0.2 -0.1
3.993 4.193 4.067 Chłodzenie -0.2 -0.1
3.994 4.167 4.038 Chłodzenie -0.2 0.0
3.979 4.162 4.043 Chłodzenie -0.2 -0.1
4.012 4.152 4.033 Chłodzenie -0.1 0.0
3.982 4.138 4.024 Chłodzenie -0.2 0.0
4.028 4.139 4.032 Chłodzenie -0.1 0.0
3.979 4.116 4.006 Chłodzenie -0.1 0.0
4.026 4.112 4.009 Chłodzenie -0.1 0.0
3.983 4.091 3.993 Chłodzenie -0.1 0.0
4.025 4.088 3.993 Chłodzenie -0.1 0.0
3.986 4.093 3.977 Chłodzenie -0.1 0.0
4.012 4.083 3.972 Chłodzenie -0.1 0.0
3.986 4.073 3.967 Chłodzenie -0.1 0.0
3.984 4.041 3.937 Chłodzenie -0.1 0.0
3.991 4.052 3.958 Chłodzenie -0.1 0.0
3.959 4.022 3.927 Chłodzenie -0.1 0.0
4.004 4.037 3.955 Chłodzenie 0.0 0.0
3.967 4.005 3.920 Chłodzenie 0.0 0.0
4.014 4.025 3.954 Chłodzenie 0.0 0.1
3.976 3.989 3.916 Chłodzenie 0.0 0.1
4.021 4.012 3.953 Chłodzenie 0.0 0.1
3.982 3.975 3.913 Chłodzenie 0.0 0.1
4.035 3.984 3.932 Chłodzenie 0.1 0.1
3.994 3.964 3.918 Chłodzenie 0.0 0.1
3.961 3.934 3.886 Chłodzenie 0.0 0.1
4.004 3.956 3.922 Chłodzenie 0.0 0.1
3.971 3.925 3.889 Chłodzenie 0.0 0.1
4.018 3.954 3.938 Chłodzenie 0.1 0.1
3.983 3.918 3.900 Chłodzenie 0.1 0.1
4.028 3.929 3.917 Chłodzenie 0.1 0.1
3.996 3.923 3.912 Chłodzenie 0.1 0.1
3.962 3.892 3.882 Chłodzenie 0.1 0.1
4.006 3.926 3.921 Chłodzenie 0.1 0.1
3.975 3.893 3.888 Chłodzenie 0.1 0.1
4.025 3.949 3.934 Chłodzenie 0.1 0.1
3.993 3.914 3.901 Chłodzenie 0.1 0.1
3.964 3.884 3.872 Chłodzenie 0.1 0.1
4.010 3.928 3.912 Chłodzenie 0.1 0.1
3.979 3.896 3.881 Chłodzenie 0.1 0.1
4.030 3.954 3.931 Chłodzenie 0.1 0.1
3.994 3.914 3.894 Chłodzenie 0.1 0.1
3.967 3.886 3.867 Chłodzenie 0.1 0.1
4.014 3.931 3.910 Chłodzenie 0.1 0.1
3.985 3.900 3.878 Chłodzenie 0.1 0.1
4.019 3.903 3.885 Chłodzenie 0.1 0.1
4.003 3.912 3.895 Chłodzenie 0.1 0.1
3.977 3.882 3.865 Chłodzenie 0.1 0.1
4.028 3.931 3.909 Chłodzenie 0.1 0.1
3.995 3.896 3.878 Chłodzenie 0.1 0.1
3.968 3.867 3.850 Chłodzenie 0.1 0.1
4.018 3.901 3.889 Chłodzenie 0.1 0.1
3.990 3.871 3.860 Chłodzenie 0.1 0.1
3.967 3.845 3.836 Chłodzenie 0.1 0.1
4.018 3.878 3.875 Chłodzenie 0.1 0.1
3.989 3.848 3.845 Chłodzenie 0.1 0.1
3.970 3.823 3.820 Chłodzenie 0.1 0.1
4.012 3.850 3.858 Chłodzenie 0.2 0.2
3.983 3.820 3.829 Chłodzenie 0.2 0.2
4.003 3.808 3.820 Chłodzenie 0.2 0.2
4.008 3.824 3.840 Chłodzenie 0.2 0.2
3.985 3.800 3.815 Chłodzenie 0.2 0.2
3.994 3.780 3.799 Chłodzenie 0.2 0.2
4.009 3.803 3.829 Chłodzenie 0.2 0.2
3.983 3.775 3.802 Chłodzenie 0.2 0.2
3.994 3.755 3.787 Chłodzenie 0.2 0.2
4.008 3.779 3.814 Chłodzenie 0.2 0.2
3.985 3.753 3.789 Chłodzenie 0.2 0.2
4.007 3.742 3.783 Chłodzenie 0.3 0.2
4.009 3.757 3.801 Chłodzenie 0.3 0.2
3.985 3.732 3.776 Chłodzenie 0.3 0.2
3.995 3.714 3.758 Chłodzenie 0.3 0.2
4.013 3.740 3.790 Chłodzenie 0.3 0.2
3.988 3.714 3.766 Chłodzenie 0.3 0.2
3.987 3.692 3.743 Chłodzenie 0.3 0.2
4.014 3.726 3.779 Chłodzenie 0.3 0.2
3.988 3.700 3.752 Chłodzenie 0.3 0.2
3.969 3.679 3.733 Chłodzenie 0.3 0.2
4.018 3.718 3.772 Chłodzenie 0.3 0.2
3.992 3.691 3.746 Chłodzenie 0.3 0.2
3.971 3.669 3.723 Chłodzenie 0.3 0.2
4.024 3.704 3.767 Chłodzenie 0.3 0.3
3.997 3.677 3.740 Chłodzenie 0.3 0.3
3.976 3.655 3.718 Chłodzenie 0.3 0.3
4.028 3.691 3.761 Chłodzenie 0.3 0.3
3.999 3.661 3.733 Chłodzenie 0.3 0.3
3.977 3.638 3.708 Chłodzenie 0.3 0.3
4.030 3.675 3.752 Chłodzenie 0.4 0.3
4.002 3.647 3.726 Chłodzenie 0.4 0.3
3.980 3.624 3.705 Chłodzenie 0.4 0.3
4.040 3.658 3.746 Chłodzenie 0.4 0.3
4.008 3.634 3.725 Chłodzenie 0.4 0.3
3.985 3.612 3.702 Chłodzenie 0.4 0.3
3.985 3.589 3.683 Chłodzenie 0.4 0.3
4.014 3.625 3.732 Chłodzenie 0.4 0.3
3.994 3.602 3.785 Chłodzenie 0.4 0.2
3.972 3.580 3.765 Chłodzenie 0.4 0.2
4.026 3.620 3.813 Chłodzenie 0.4 0.2
4.000 3.593 3.787 Chłodzenie 0.4 0.2
3.980 3.572 3.765 Chłodzenie 0.4 0.2
4.041 3.602 3.803 Chłodzenie 0.4 0.2
4.006 3.587 3.787 Chłodzenie 0.4 0.2
3.986 3.565 3.766 Chłodzenie 0.4 0.2
3.968 3.545 3.747 Chłodzenie 0.4 0.2
4.015 3.590 3.791 Chłodzenie 0.4 0.2
3.997 3.569 3.769 Chłodzenie 0.4 0.2
3.979 3.548 3.750 Chłodzenie 0.4 0.2
4.039 3.600 3.802 Chłodzenie 0.4 0.2
4.009 3.574 3.777 Chłodzenie 0.4 0.2
3.989 3.551 3.755 Chłodzenie 0.4 0.2
3.973 3.531 3.738 Chłodzenie 0.4 0.2
4.024 3.569 3.786 Chłodzenie 0.5 0.2
3.999 3.543 3.763 Chłodzenie 0.5 0.2
3.982 3.524 3.745 Chłodzenie 0.5 0.2
3.991 3.509 3.732 Chłodzenie 0.5 0.3
4.016 3.546 3.775 Chłodzenie 0.5 0.2
3.994 3.524 3.754 Chłodzenie 0.5 0.2
3.977 3.504 3.737 Chłodzenie 0.5 0.2
4.031 3.685 3.789 Chłodzenie 0.3 0.2
4.004 3.656 3.764 Chłodzenie 0.3 0.2
3.984 3.634 3.745 Chłodzenie 0.3 0.2
4.013 3.636 3.753 Chłodzenie 0.4 0.3
4.013 3.651 3.775 Chłodzenie 0.4 0.2
3.993 3.628 3.755 Chłodzenie 0.4 0.2
3.975 3.609 3.737 Chłodzenie 0.4 0.2
4.032 3.656 3.800 Chłodzenie 0.4 0.2
4.003 3.626 3.777 Chłodzenie 0.4 0.2
3.987 3.608 3.763 Chłodzenie 0.4 0.2
3.968 3.588 3.748 Chłodzenie 0.4 0.2
4.019 3.631 3.801 Chłodzenie 0.4 0.2
3.997 3.607 3.778 Chłodzenie 0.4 0.2
3.979 3.588 3.762 Chłodzenie 0.4 0.2
4.028 3.608 3.787 Chłodzenie 0.4 0.2
4.011 3.611 3.791 Chłodzenie 0.4 0.2
3.992 3.589 3.772 Chłodzenie 0.4 0.2
3.976 3.571 3.755 Chłodzenie 0.4 0.2
4.029 3.620 3.807 Chłodzenie 0.4 0.2
4.005 3.595 3.780 Chłodzenie 0.4 0.2
3.985 3.576 3.762 Chłodzenie 0.4 0.2
3.970 3.559 3.745 Chłodzenie 0.4 0.2
4.020 3.632 3.795 Chłodzenie 0.4 0.2
3.998 3.608 3.772 Chłodzenie 0.4 0.2
3.981 3.589 3.755 Chłodzenie 0.4 0.2
3.987 3.571 3.740 Chłodzenie 0.4 0.2
4.015 3.608 3.784 Chłodzenie 0.4 0.2
3.996 3.587 3.764 Chłodzenie 0.4 0.2
3.978 3.567 3.748 Chłodzenie 0.4 0.2
4.039 3.617 3.805 Chłodzenie 0.4 0.2
4.010 3.587 3.777 Chłodzenie 0.4 0.2
3.992 3.568 3.761 Chłodzenie 0.4 0.2
3.974 3.549 3.746 Chłodzenie 0.4 0.2
4.029 3.593 3.836 Chłodzenie 0.4 0.2
4.004 3.568 3.811 Chłodzenie 0.4 0.2
3.986 3.548 3.793 Chłodzenie 0.4 0.2
3.970 3.532 3.776 Chłodzenie 0.4 0.2
4.023 3.576 3.822 Chłodzenie 0.4 0.2
4.001 3.552 3.797 Chłodzenie 0.4 0.2
3.984 3.535 3.781 Chłodzenie 0.4 0.2
3.969 3.519 3.763 Chłodzenie 0.5 0.2
4.020 3.566 3.808 Chłodzenie 0.5 0.2
3.999 3.648 3.787 Chłodzenie 0.4 0.2
3.984 3.629 3.770 Chłodzenie 0.4 0.2
3.969 3.612 3.753 Chłodzenie 0.4 0.2
4.020 3.653 3.798 Chłodzenie 0.4 0.2
4.000 3.631 3.777 Chłodzenie 0.4 0.2
3.982 3.612 3.758 Chłodzenie 0.4 0.2
3.991 3.598 3.745 Chłodzenie 0.4 0.2
4.015 3.634 3.783 Chłodzenie 0.4 0.2
3.997 3.614 3.765 Chłodzenie 0.4 0.2
3.982 3.596 3.746 Chłodzenie 0.4 0.2
3.977 3.578 3.730 Chłodzenie 0.4 0.2
4.017 3.619 3.773 Chłodzenie 0.4 0.2
3.996 3.597 3.753 Chłodzenie 0.4 0.2
3.981 3.582 3.735 Chłodzenie 0.4 0.2
3.974 3.565 3.720 Chłodzenie 0.4 0.3
4.017 3.607 3.762 Chłodzenie 0.4 0.3
3.999 3.588 3.744 Chłodzenie 0.4 0.3
3.984 3.569 3.727 Chłodzenie 0.4 0.3
3.969 3.553 3.711 Chłodzenie 0.4 0.3
4.021 3.598 3.755 Chłodzenie 0.4 0.3
4.000 3.577 3.735 Chłodzenie 0.4 0.3
3.985 3.560 3.715 Chłodzenie 0.4 0.3
3.971 3.544 3.701 Chłodzenie 0.4 0.3
4.023 3.589 3.745 Chłodzenie 0.4 0.3
4.002 3.568 3.723 Chłodzenie 0.4 0.3
3.986 3.551 3.707 Chłodzenie 0.4 0.3
3.972 3.535 3.691 Chłodzenie 0.4 0.3
4.023 3.580 3.735 Chłodzenie 0.4 0.3
4.002 3.560 3.715 Chłodzenie 0.4 0.3
3.986 3.542 3.696 Chłodzenie 0.4 0.3
3.971 3.527 3.680 Chłodzenie 0.4 0.3
4.024 3.573 3.724 Chłodzenie 0.5 0.3
4.003 3.551 3.704 Chłodzenie 0.5 0.3
3.988 3.535 3.687 Chłodzenie 0.5 0.3
3.972 3.521 3.670 Chłodzenie 0.5 0.3
4.027 3.567 3.717 Chłodzenie 0.5 0.3
4.004 3.546 3.696 Chłodzenie 0.5 0.3
3.989 3.529 3.679 Chłodzenie 0.5 0.3
3.975 3.513 3.662 Chłodzenie 0.5 0.3
4.032 3.565 3.714 Chłodzenie 0.5 0.3
4.010 3.543 3.690 Chłodzenie 0.5 0.3
3.996 3.527 3.675 Chłodzenie 0.5 0.3
3.982 3.512 3.660 Chłodzenie 0.5 0.3
3.971 3.499 3.645 Chłodzenie 0.5 0.3
4.020 3.545 3.688 Chłodzenie 0.5 0.3
4.003 3.527 3.671 Chłodzenie 0.5 0.3
3.990 3.512 3.656 Chłodzenie 0.5 0.3
3.975 3.498 3.641 Chłodzenie 0.5 0.3
4.035 3.551 3.692 Chłodzenie 0.5 0.3
4.012 3.528 3.669 Chłodzenie 0.5 0.3
3.995 3.510 3.651 Chłodzenie 0.5 0.3
3.982 3.497 3.638 Chłodzenie 0.5 0.3
3.970 3.484 3.625 Chłodzenie 0.5 0.3
4.022 3.530 3.667 Chłodzenie 0.5 0.4
4.002 3.514 3.649 Chłodzenie 0.5 0.4
3.989 3.499 3.634 Chłodzenie 0.5 0.4
3.975 3.485 3.621 Chłodzenie 0.5 0.4
4.030 3.535 3.667 Chłodzenie 0.5 0.4
4.009 3.514 3.645 Chłodzenie 0.5 0.4
3.994 3.500 3.630 Chłodzenie 0.5 0.4
3.980 3.486 3.615 Chłodzenie 0.5 0.4
3.991 3.477 3.609 Chłodzenie 0.5 0.4
4.017 3.519 3.641 Chłodzenie 0.5 0.4
4.001 3.504 3.625 Chłodzenie 0.5 0.4
3.987 3.493 3.610 Chłodzenie 0.5 0.4
3.972 3.493 3.598 Chłodzenie 0.5 0.4
4.030 3.545 3.644 Chłodzenie 0.5 0.4
4.010 3.524 3.624 Chłodzenie 0.5 0.4
3.993 3.507 3.608 Chłodzenie 0.5 0.4
3.979 3.495 3.596 Chłodzenie 0.5 0.4
4.011 3.504 3.605 Chłodzenie 0.5 0.4
4.016 3.524 3.624 Chłodzenie 0.5 0.4
4.001 3.508 3.607 Chłodzenie 0.5 0.4
3.988 3.495 3.594 Chłodzenie 0.5 0.4
3.974 3.480 3.579 Chłodzenie 0.5 0.4
4.030 3.528 3.624 Chłodzenie 0.5 0.4
4.008 3.507 3.605 Chłodzenie 0.5 0.4
3.994 3.492 3.590 Chłodzenie 0.5 0.4
3.980 3.479 3.576 Chłodzenie 0.5 0.4
4.003 3.481 3.581 Chłodzenie 0.5 0.4
4.017 3.510 3.605 Chłodzenie 0.5 0.4
4.002 3.494 3.588 Chłodzenie 0.5 0.4
3.989 3.481 3.575 Chłodzenie 0.5 0.4
3.974 3.467 3.560 Chłodzenie 0.5 0.4
4.037 3.520 3.612 Chłodzenie 0.5 0.4
4.012 3.498 3.588 Chłodzenie 0.5 0.4
3.998 3.483 3.573 Chłodzenie 0.5 0.4
3.984 3.469 3.560 Chłodzenie 0.5 0.4
3.971 3.456 3.546 Chłodzenie 0.5 0.4
4.025 3.503 3.591 Chłodzenie 0.5 0.4
4.006 3.486 3.573 Chłodzenie 0.5 0.4
3.992 3.472 3.560 Chłodzenie 0.5 0.4
3.978 3.458 3.547 Chłodzenie 0.5 0.4
4.003 3.461 3.552 Chłodzenie 0.5 0.5
4.018 3.490 3.576 Chłodzenie 0.5 0.4
4.003 3.475 3.561 Chłodzenie 0.5 0.4
3.989 3.463 3.548 Chłodzenie 0.5 0.4
3.976 3.450 3.534 Chłodzenie 0.5 0.4
4.040 3.500 3.584 Chłodzenie 0.5 0.5
4.012 3.480 3.562 Chłodzenie 0.5 0.5
3.998 3.467 3.547 Chłodzenie 0.5 0.5
3.984 3.453 3.534 Chłodzenie 0.5 0.5
3.971 3.440 3.522 Chłodzenie 0.5 0.4
4.026 3.488 3.567 Chłodzenie 0.5 0.5
4.008 3.470 3.549 Chłodzenie 0.5 0.5
3.992 3.456 3.534 Chłodzenie 0.5 0.5
3.979 3.442 3.521 Chłodzenie 0.5 0.5
4.012 3.455 3.534 Chłodzenie 0.6 0.5
4.016 3.474 3.550 Chłodzenie 0.5 0.5
4.001 3.459 3.535 Chłodzenie 0.5 0.5
3.987 3.446 3.521 Chłodzenie 0.5 0.5
3.974 3.432 3.509 Chłodzenie 0.5 0.5
4.035 3.486 3.559 Chłodzenie 0.5 0.5
4.012 3.465 3.537 Chłodzenie 0.5 0.5
3.998 3.449 3.523 Chłodzenie 0.5 0.5
3.985 3.436 3.509 Chłodzenie 0.5 0.5
3.971 3.424 3.497 Chłodzenie 0.5 0.5
4.026 3.472 3.543 Chłodzenie 0.6 0.5
4.008 3.454 3.525 Chłodzenie 0.6 0.5
3.992 3.440 3.511 Chłodzenie 0.6 0.5
3.979 3.427 3.498 Chłodzenie 0.6 0.5
4.027 3.453 3.524 Chłodzenie 0.6 0.5
4.015 3.458 3.527 Chłodzenie 0.6 0.5
4.001 3.445 3.511 Chłodzenie 0.6 0.5
3.987 3.430 3.498 Chłodzenie 0.6 0.5
3.973 3.418 3.484 Chłodzenie 0.6 0.5
4.030 3.468 3.533 Chłodzenie 0.6 0.5
4.010 3.447 3.513 Chłodzenie 0.6 0.5
3.997 3.434 3.498 Chłodzenie 0.6 0.5
3.983 3.421 3.485 Chłodzenie 0.6 0.5
3.970 3.409 3.473 Chłodzenie 0.6 0.5
4.023 3.454 3.516 Chłodzenie 0.6 0.5
4.006 3.439 3.502 Chłodzenie 0.6 0.5
3.996 3.427 3.491 Chłodzenie 0.6 0.5
3.985 3.416 3.479 Chłodzenie 0.6 0.5
3.973 3.404 3.467 Chłodzenie 0.6 0.5
4.028 3.454 3.514 Chłodzenie 0.6 0.5
4.013 3.437 3.498 Chłodzenie 0.6 0.5
3.999 3.424 3.486 Chłodzenie 0.6 0.5
3.987 3.414 3.475 Chłodzenie 0.6 0.5
3.975 3.402 3.463 Chłodzenie 0.6 0.5
4.042 3.453 3.514 Chłodzenie 0.6 0.5
4.017 3.436 3.495 Chłodzenie 0.6 0.5
4.003 3.425 3.483 Chłodzenie 0.6 0.5
3.992 3.413 3.471 Chłodzenie 0.6 0.5
3.981 3.403 3.460 Chłodzenie 0.6 0.5
3.989 3.393 3.452 Chłodzenie 0.6 0.5
4.021 3.437 3.493 Chłodzenie 0.6 0.5
4.007 3.423 3.479 Chłodzenie 0.6 0.5
3.995 3.412 3.467 Chłodzenie 0.6 0.5
3.982 3.400 3.456 Chłodzenie 0.6 0.5
3.971 3.388 3.444 Chłodzenie 0.6 0.5
4.026 3.437 3.491 Chłodzenie 0.6 0.5
4.011 3.422 3.476 Chłodzenie 0.6 0.5
3.999 3.411 3.467 Chłodzenie 0.6 0.5
3.986 3.399 3.454 Chłodzenie 0.6 0.5
3.974 3.389 3.442 Chłodzenie 0.6 0.5
4.035 3.440 3.492 Chłodzenie 0.6 0.5
4.013 3.421 3.474 Chłodzenie 0.6 0.5
4.003 3.411 3.463 Chłodzenie 0.6 0.5
3.990 3.399 3.451 Chłodzenie 0.6 0.5
3.978 3.388 3.439 Chłodzenie 0.6 0.5
4.043 3.435 3.488 Chłodzenie 0.6 0.6
4.017 3.421 3.471 Chłodzenie 0.6 0.5
4.005 3.410 3.459 Chłodzenie 0.6 0.5
3.992 3.399 3.447 Chłodzenie 0.6 0.5
3.981 3.387 3.438 Chłodzenie 0.6 0.5
4.007 3.395 3.447 Chłodzenie 0.6 0.6
4.022 3.421 3.471 Chłodzenie 0.6 0.6
4.008 3.409 3.457 Chłodzenie 0.6 0.6
3.996 3.397 3.446 Chłodzenie 0.6 0.5
3.984 3.386 3.434 Chłodzenie 0.6 0.5
3.972 3.376 3.424 Chłodzenie 0.6 0.5
4.028 3.424 3.470 Chłodzenie 0.6 0.6
4.012 3.409 3.455 Chłodzenie 0.6 0.6
3.999 3.399 3.444 Chłodzenie 0.6 0.6
3.988 3.387 3.434 Chłodzenie 0.6 0.6
3.975 3.376 3.422 Chłodzenie 0.6 0.6
4.036 3.429 3.472 Chłodzenie 0.6 0.6
4.016 3.411 3.456 Chłodzenie 0.6 0.6
4.004 3.400 3.444 Chłodzenie 0.6 0.6
3.991 3.387 3.432 Chłodzenie 0.6 0.6
3.979 3.377 3.422 Chłodzenie 0.6 0.6
4.039 3.413 3.458 Chłodzenie 0.6 0.6
4.019 3.411 3.453 Chłodzenie 0.6 0.6
4.006 3.399 3.441 Chłodzenie 0.6 0.6
3.993 3.387 3.430 Chłodzenie 0.6 0.6
3.982 3.377 3.419 Chłodzenie 0.6 0.6
3.992 3.370 3.414 Chłodzenie 0.6 0.6
4.024 3.414 3.454 Chłodzenie 0.6 0.6
4.009 3.401 3.440 Chłodzenie 0.6 0.6
3.998 3.389 3.430 Chłodzenie 0.6 0.6
3.986 3.379 3.420 Chłodzenie 0.6 0.6
3.974 3.368 3.409 Chłodzenie 0.6 0.6
4.029 3.415 3.454 Chłodzenie 0.6 0.6
4.014 3.401 3.439 Chłodzenie 0.6 0.6
4.001 3.390 3.429 Chłodzenie 0.6 0.6
3.990 3.380 3.417 Chłodzenie 0.6 0.6
3.978 3.369 3.408 Chłodzenie 0.6 0.6
4.037 3.422 3.458 Chłodzenie 0.6 0.6
4.018 3.402 3.439 Chłodzenie 0.6 0.6
4.004 3.391 3.428 Chłodzenie 0.6 0.6
3.992 3.381 3.418 Chłodzenie 0.6 0.6
3.980 3.370 3.407 Chłodzenie 0.6 0.6
4.043 3.411 3.446 Chłodzenie 0.6 0.6
4.021 3.406 3.440 Chłodzenie 0.6 0.6
4.007 3.394 3.427 Chłodzenie 0.6 0.6
3.995 3.382 3.417 Chłodzenie 0.6 0.6
3.983 3.373 3.406 Chłodzenie 0.6 0.6
3.983 3.361 3.396 Chłodzenie 0.6 0.6
4.026 3.409 3.439 Chłodzenie 0.6 0.6
4.011 3.396 3.427 Chłodzenie 0.6 0.6
3.998 3.385 3.417 Chłodzenie 0.6 0.6
3.986 3.373 3.405 Chłodzenie 0.6 0.6
3.974 3.360 3.394 Chłodzenie 0.6 0.6
4.024 3.407 3.436 Chłodzenie 0.6 0.6
4.007 3.392 3.422 Chłodzenie 0.6 0.6
3.993 3.379 3.408 Chłodzenie 0.6 0.6
3.979 3.366 3.397 Chłodzenie 0.6 0.6
4.040 3.420 3.446 Chłodzenie 0.6 0.6
4.016 3.398 3.425 Chłodzenie 0.6 0.6
4.001 3.384 3.412 Chłodzenie 0.6 0.6
3.985 3.371 3.399 Chłodzenie 0.6 0.6
3.981 3.357 3.385 Chłodzenie 0.6 0.6
4.022 3.402 3.428 Chłodzenie 0.6 0.6
4.005 3.388 3.412 Chłodzenie 0.6 0.6
3.989 3.373 3.401 Chłodzenie 0.6 0.6
3.977 3.361 3.386 Chłodzenie 0.6 0.6
4.033 3.411 3.434 Chłodzenie 0.6 0.6
4.012 3.392 3.415 Chłodzenie 0.6 0.6
3.997 3.378 3.402 Chłodzenie 0.6 0.6
3.982 3.365 3.389 Chłodzenie 0.6 0.6
4.014 3.375 3.400 Chłodzenie 0.6 0.6
4.017 3.396 3.416 Chłodzenie 0.6 0.6
4.002 3.382 3.403 Chłodzenie 0.6 0.6
3.988 3.369 3.390 Chłodzenie 0.6 0.6
3.973 3.356 3.377 Chłodzenie 0.6 0.6
4.025 3.401 3.419 Chłodzenie 0.6 0.6
4.007 3.385 3.402 Chłodzenie 0.6 0.6
3.991 3.373 3.390 Chłodzenie 0.6 0.6
3.978 3.359 3.379 Chłodzenie 0.6 0.6
4.042 3.406 3.425 Chłodzenie 0.6 0.6
4.015 3.391 3.408 Chłodzenie 0.6 0.6
3.999 3.377 3.394 Chłodzenie 0.6 0.6
3.986 3.364 3.381 Chłodzenie 0.6 0.6
3.971 3.351 3.367 Chłodzenie 0.6 0.6
4.025 3.400 3.412 Chłodzenie 0.6 0.6
4.007 3.383 3.396 Chłodzenie 0.6 0.6
3.993 3.369 3.383 Chłodzenie 0.6 0.6
3.980 3.357 3.371 Chłodzenie 0.6 0.6
4.045 3.402 3.412 Chłodzenie 0.6 0.6
4.017 3.391 3.400 Chłodzenie 0.6 0.6
4.002 3.376 3.387 Chłodzenie 0.6 0.6
3.987 3.364 3.374 Chłodzenie 0.6 0.6
3.973 3.350 3.361 Chłodzenie 0.6 0.6
4.031 3.526 3.408 Chłodzenie 0.5 0.6
4.010 3.514 3.390 Chłodzenie 0.5 0.6
3.996 3.520 3.378 Chłodzenie 0.5 0.6
3.985 3.507 3.367 Chłodzenie 0.5 0.6
3.973 3.497 3.356 Chłodzenie 0.5 0.6
4.028 3.548 3.401 Chłodzenie 0.5 0.6
4.013 3.531 3.387 Chłodzenie 0.5 0.6
4.001 3.519 3.376 Chłodzenie 0.5 0.6
3.988 3.507 3.365 Chłodzenie 0.5 0.6
3.977 3.497 3.355 Chłodzenie 0.5 0.6
4.040 3.555 3.406 Chłodzenie 0.5 0.6
4.017 3.533 3.387 Chłodzenie 0.5 0.6
4.005 3.520 3.376 Chłodzenie 0.5 0.6
3.993 3.509 3.365 Chłodzenie 0.5 0.6
3.982 3.497 3.355 Chłodzenie 0.5 0.6
4.013 3.512 3.370 Chłodzenie 0.5 0.6
4.024 3.535 3.389 Chłodzenie 0.5 0.6
4.010 3.522 3.377 Chłodzenie 0.5 0.6
3.997 3.510 3.366 Chłodzenie 0.5 0.6
3.986 3.499 3.356 Chłodzenie 0.5 0.6
3.974 3.487 3.344 Chłodzenie 0.5 0.6
3.999 3.538 3.390 Chłodzenie 0.5 0.6
3.599 3.172 3.059 Chłodzenie 0.4 0.5
3.565 3.116 3.012 Chłodzenie 0.4 0.6
3.562 3.113 3.009 Chłodzenie 0.4 0.6
3.554 3.106 3.003 Chłodzenie 0.4 0.6
3.544 3.098 2.995 Chłodzenie 0.4 0.5
3.535 3.089 2.987 Chłodzenie 0.4 0.5
3.525 3.080 2.979 Chłodzenie 0.4 0.5
3.515 3.073 2.973 Chłodzenie 0.4 0.5
3.507 3.064 2.963 Chłodzenie 0.4 0.5
3.498 3.055 2.956 Chłodzenie 0.4 0.5
3.489 3.045 2.947 Chłodzenie 0.4 0.5
3.479 3.037 2.939 Chłodzenie 0.4 0.5
3.540 3.090 2.986 Chłodzenie 0.4 0.6
3.524 3.077 2.973 Chłodzenie 0.4 0.6
3.516 3.067 2.965 Chłodzenie 0.4 0.6
3.505 3.057 2.958 Chłodzenie 0.4 0.5
3.496 3.050 2.950 Chłodzenie 0.4 0.5
3.486 3.040 2.941 Chłodzenie 0.4 0.5
3.477 3.033 2.933 Chłodzenie 0.4 0.5
3.533 3.082 2.978 Chłodzenie 0.5 0.6
3.521 3.070 2.967 Chłodzenie 0.5 0.6
3.512 3.061 2.960 Chłodzenie 0.5 0.6
3.501 3.051 2.952 Chłodzenie 0.4 0.5
3.493 3.042 2.942 Chłodzenie 0.5 0.6
3.484 3.033 2.935 Chłodzenie 0.5 0.5
3.551 3.073 2.972 Chłodzenie 0.5 0.6
3.531 3.074 2.972 Chłodzenie 0.5 0.6
3.521 3.065 2.963 Chłodzenie 0.5 0.6
3.511 3.055 2.954 Chłodzenie 0.5 0.6
3.501 3.047 2.947 Chłodzenie 0.5 0.6
3.490 3.038 2.938 Chłodzenie 0.5 0.6
3.482 3.030 2.930 Chłodzenie 0.5 0.6
3.544 3.085 2.980 Chłodzenie 0.5 0.6
3.527 3.069 2.967 Chłodzenie 0.5 0.6
3.518 3.060 2.957 Chłodzenie 0.5 0.6
3.508 3.051 2.949 Chłodzenie 0.5 0.6
3.497 3.043 2.942 Chłodzenie 0.5 0.6
3.489 3.034 2.933 Chłodzenie 0.5 0.6
3.480 3.025 2.927 Chłodzenie 0.5 0.6
3.537 3.076 2.972 Chłodzenie 0.5 0.6
3.524 3.064 2.960 Chłodzenie 0.5 0.6
3.515 3.055 2.951 Chłodzenie 0.5 0.6
3.504 3.046 2.944 Chłodzenie 0.5 0.6
3.495 3.038 2.936 Chłodzenie 0.5 0.6
3.485 3.029 2.929 Chłodzenie 0.5 0.6
3.521 3.037 2.940 Chłodzenie 0.5 0.6
3.534 3.070 2.965 Chłodzenie 0.5 0.6
3.522 3.059 2.956 Chłodzenie 0.5 0.6
3.512 3.051 2.948 Chłodzenie 0.5 0.6
3.502 3.042 2.939 Chłodzenie 0.5 0.6
3.493 3.032 2.931 Chłodzenie 0.5 0.6
3.483 3.024 2.924 Chłodzenie 0.5 0.6
3.547 3.079 2.974 Chłodzenie 0.5 0.6
3.530 3.063 2.959 Chłodzenie 0.5 0.6
3.520 3.054 2.950 Chłodzenie 0.5 0.6
3.511 3.045 2.943 Chłodzenie 0.5 0.6
3.500 3.037 2.935 Chłodzenie 0.5 0.6
3.491 3.028 2.928 Chłodzenie 0.5 0.6
3.481 3.020 2.920 Chłodzenie 0.5 0.6
3.539 3.070 2.965 Chłodzenie 0.5 0.6
3.525 3.057 2.954 Chłodzenie 0.5 0.6
3.515 3.049 2.946 Chłodzenie 0.5 0.6
3.506 3.041 2.937 Chłodzenie 0.5 0.6
3.497 3.031 2.930 Chłodzenie 0.5 0.6
3.487 3.023 2.921 Chłodzenie 0.5 0.6
3.511 3.022 2.924 Chłodzenie 0.5 0.6
3.535 3.064 2.960 Chłodzenie 0.5 0.6
3.523 3.054 2.950 Chłodzenie 0.5 0.6
3.514 3.045 2.941 Chłodzenie 0.5 0.6
3.505 3.036 2.934 Chłodzenie 0.5 0.6
3.495 3.027 2.927 Chłodzenie 0.5 0.6
3.486 3.019 2.918 Chłodzenie 0.5 0.6
3.552 3.078 2.972 Chłodzenie 0.5 0.6
3.533 3.060 2.953 Chłodzenie 0.5 0.6
3.522 3.050 2.946 Chłodzenie 0.5 0.6
3.512 3.042 2.936 Chłodzenie 0.5 0.6
3.503 3.032 2.929 Chłodzenie 0.5 0.6
3.493 3.023 2.922 Chłodzenie 0.5 0.6
3.484 3.015 2.914 Chłodzenie 0.5 0.6
3.547 3.072 2.964 Chłodzenie 0.5 0.6
3.530 3.055 2.949 Chłodzenie 0.5 0.6
3.520 3.046 2.941 Chłodzenie 0.5 0.6
3.510 3.038 2.934 Chłodzenie 0.5 0.6
3.501 3.029 2.926 Chłodzenie 0.5 0.6
3.492 3.021 2.919 Chłodzenie 0.5 0.6
3.482 3.012 2.912 Chłodzenie 0.5 0.6
3.541 3.065 2.958 Chłodzenie 0.5 0.6
3.528 3.051 2.946 Chłodzenie 0.5 0.6
3.518 3.042 2.938 Chłodzenie 0.5 0.6
3.483 3.034 2.929 Chłodzenie 0.4 0.6
3.141 2.733 2.664 Chłodzenie 0.4 0.5
2.853 2.488 2.447 Chłodzenie 0.4 0.4
2.595 2.273 2.252 Chłodzenie 0.3 0.3
2.351 2.082 2.071 Chłodzenie 0.3 0.3
2.141 1.919 1.916 Chłodzenie 0.2 0.2
1.604 1.520 1.543 Chłodzenie 0.1 0.1
1.213 1.213 1.218 Chłodzenie 0.0 0.0
1.037 1.060 1.075 Chłodzenie 0.0 0.0
1.034 1.066 1.077 Chłodzenie 0.0 0.0
1.036 1.071 1.081 Chłodzenie 0.0 0.0
1.034 1.076 1.083 Chłodzenie 0.0 0.0
1.034 1.080 1.084 Chłodzenie 0.0 -0.1
1.034 1.082 1.086 Chłodzenie 0.0 -0.1
1.034 1.085 1.085 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.032 1.089 1.085 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.034 1.090 1.087 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.032 1.092 1.086 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.033 1.092 1.087 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.033 1.095 1.085 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.032 1.097 1.086 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.032 1.100 1.086 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.033 1.100 1.085 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.032 1.104 1.086 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.033 1.104 1.086 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.032 1.107 1.088 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.033 1.108 1.084 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.032 1.110 1.083 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.033 1.113 1.085 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.033 1.115 1.086 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.033 1.116 1.085 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.032 1.117 1.098 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.033 1.119 1.081 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.119 1.083 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.033 1.122 1.093 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.032 1.133 1.097 Chłodzenie -0.1 -0.1
1.032 1.028 1.099 Chłodzenie 0.0 -0.1
1.033 1.023 1.101 Chłodzenie 0.0 -0.1
1.032 1.024 1.100 Chłodzenie 0.0 -0.1
1.032 1.024 1.102 Chłodzenie 0.0 -0.1
1.032 1.024 1.103 Chłodzenie 0.0 -0.1
1.032 1.024 1.103 Chłodzenie 0.0 -0.1
1.032 1.024 1.104 Chłodzenie 0.0 -0.1
1.033 1.025 1.103 Chłodzenie 0.0 -0.1
1.032 1.025 1.024 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.024 1.023 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.024 1.021 Chłodzenie 0.0 0.0
1.033 1.025 1.023 Chłodzenie 0.0 0.0
1.033 1.025 1.023 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.024 1.023 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.025 1.021 Chłodzenie 0.0 0.0
1.033 1.023 1.023 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.025 1.019 Chłodzenie 0.0 0.0
1.033 1.024 1.023 Chłodzenie 0.0 0.0
1.033 1.024 1.022 Chłodzenie 0.0 0.0
1.033 1.025 1.022 Chłodzenie 0.0 0.0
1.033 1.025 1.022 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.025 1.022 Chłodzenie 0.0 0.0
1.033 1.024 1.022 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.028 1.021 Chłodzenie 0.0 0.0
1.031 1.030 1.077 Chłodzenie 0.0 0.0
1.031 1.030 1.014 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.029 1.017 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.029 1.024 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.029 1.023 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.029 1.024 Chłodzenie 0.0 0.0
1.033 1.028 1.024 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.028 1.025 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.026 1.025 Chłodzenie 0.0 0.0
1.033 1.029 1.025 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.029 1.024 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.029 1.025 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.028 1.025 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.028 1.025 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.028 1.025 Chłodzenie 0.0 0.0
1.033 1.028 1.024 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.027 1.025 Chłodzenie 0.0 0.0
1.032 1.117 1.026 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.126 1.025 Chłodzenie -0.1 0.0
1.032 1.115 1.025 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.114 1.024 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.115 1.024 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.115 1.025 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.115 1.025 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.115 1.072 Chłodzenie -0.1 0.0
1.032 1.116 1.035 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.115 1.034 Chłodzenie -0.1 0.0
1.032 1.115 1.034 Chłodzenie -0.1 0.0
1.032 1.115 1.040 Chłodzenie -0.1 0.0
1.032 1.115 1.040 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.114 1.039 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.115 1.039 Chłodzenie -0.1 0.0
1.032 1.114 1.039 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.114 1.039 Chłodzenie -0.1 0.0
1.032 1.114 1.039 Chłodzenie -0.1 0.0
1.032 1.114 1.039 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.114 1.039 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.115 1.039 Chłodzenie -0.1 0.0
1.033 1.114 1.039 Chłodzenie -0.1 0.0
1.034 1.114 1.039 Chłodzenie -0.1 0.0
1.036 1.114 1.040 Chłodzenie -0.1 0.0
1.036 1.115 1.040 Chłodzenie -0.1 0.0
1.036 1.116 1.041 Chłodzenie -0.1 0.0
1.043 1.118 1.044 Chłodzenie -0.1 0.0
1.054 1.123 1.049 Chłodzenie -0.1 0.0
1.066 1.130 1.055 Chłodzenie -0.1 0.0
1.075 1.133 1.060 Chłodzenie -0.1 0.0
1.085 1.138 1.065 Chłodzenie -0.1 0.0
1.093 1.141 1.069 Chłodzenie 0.0 0.0
1.100 1.146 1.072 Chłodzenie 0.0 0.0
1.109 1.149 1.075 Chłodzenie 0.0 0.0
1.115 1.154 1.080 Chłodzenie 0.0 0.0
1.121 1.156 1.083 Chłodzenie 0.0 0.0
1.128 1.160 1.084 Chłodzenie 0.0 0.0
1.135 1.163 1.089 Chłodzenie 0.0 0.0
1.140 1.166 1.091 Chłodzenie 0.0 0.0
1.146 1.168 1.095 Chłodzenie 0.0 0.1
1.153 1.171 1.097 Chłodzenie 0.0 0.1
1.157 1.174 1.100 Chłodzenie 0.0 0.1
1.162 1.177 1.102 Chłodzenie 0.0 0.1
1.167 1.179 1.105 Chłodzenie 0.0 0.1
1.172 1.182 1.107 Chłodzenie 0.0 0.1
1.177 1.185 1.109 Chłodzenie 0.0 0.1
1.183 1.187 1.111 Chłodzenie 0.0 0.1
1.187 1.189 1.114 Chłodzenie 0.0 0.1
1.191 1.193 1.115 Chłodzenie 0.0 0.1
1.195 1.195 1.117 Chłodzenie 0.0 0.1
1.199 1.196 1.119 Chłodzenie 0.0 0.1
1.204 1.199 1.120 Chłodzenie 0.0 0.1
1.207 1.202 1.121 Chłodzenie 0.0 0.1
1.212 1.204 1.125 Chłodzenie 0.0 0.1

 

 

Zawartość wody w sprężonym powietrzu

Zawartość wody w sprężonym powietrzu

Na co zwrócić uwagę wykonując pomiary zawartości wody w sprężonym powietrzu za pomocą mierników wykorzystujących kondensację

 

Przenośne sondy punktu rosy, inaczej zawartości wody w sprężonym powietrzu wykorzystujące zasadę kondensacji są w stanie precyzyjnie mierzyć ciśnieniowy punkt rosy w całym zakresie pomiarowym. Sondy wilgotności najczęściej umieszcza się bezpośrednio w instalacji sprężonego powietrze (główna nitka) w celu szybkiego uzyskania wyniku zawartości wilgoci (ciśnieniowego punktu rosy) w warunkach rzeczywistych badanej ciśnieniowej instalacji technicznej. Czujnik pomiaru wilgotności zabezpieczony jest przed kondensacją pary wodnej, co ma znaczenie poprawności otrzymywanych wyników.

Cenną funkcją wybranych modeli urządzeń do pomiaru ciśnieniowego punktu rosy jest możliwość autokalibracji, co pozwala na uzyskanie poprawnych wartości pomiarowych nawet w okresie kilkunastu miesięcy po ostatnim wzorcowaniu sondy. Na czym polega funkcja autokalibracji w mierniku wilgotności sprężonego powietrza? W trakcie autokalibracji sonda wykrywa i koryguje dryftu czujnika w stosunku do zapisanej w pamięci urządzenia krzywej kalibracyjnej.

Wybierając sondę pomiaru wilgotności w sprężonym powietrzu warto również zdecydować się na model posiadający funkcję wewnętrznego osuszania i podgrzewania. Jest to szczególnie ważna funkcja, gdy podczas pomiaru kluczowy jest krótki czas powrotu z warunków rzeczywistych panujących w instalacji sprężonego powietrza, do warunków suchych.

W wielu przypadkach instalacji sprężonego powietrza o bardzo niskiej zawartości wody w sprężonym powietrzu, stabilizacja mierzonych wartości wilgotności może zająć od kilkudziesięciu minut do nawet dwóch godzin. Zakładając, że miernik ma być wykorzystywany do pomiaru sprężonego powietrza o niskich wartościach ciśnieniowego punktu rosy, warto zdecydować się w urządzenie pomiarowe posiadające funkcję rejestratora danych.

Norma ISO 8573-3 wskazuje na potrzebę przeliczania punktu rosy z wybranych warunków pomiarowych na inne. Warto nadmienić, że wybrane czujniki ciśnieniowego punktu rosy posiadają wbudowaną funkcję  konwersji punktu rosy z ciśnienia pracy instalacji do ciśnienia otoczenia.

Analizując dostępne na rynku urządzenia do pomiaru zawartości wody w sprężonym powietrzu należy również zwrócić uwagę na sposób, w jaki dane urządzenie może zostać podłączone do instalacji sprężonego powietrza. Istnieje kilka standardów przyłączy, które najczęściej stosuje się do podłączenia czujnika celem wykonania pomiaru:

  • szybkozłączka,
  • złączki Swagelok,
  • połączenie gwintowane np. G⅜ i G¼.

Decydując się na wybór mirnika zawartości wody warto więc przeanalizować występujące już na linii standardy przyłączy, tak aby zmniejszyć ilość stosowanych przejściówek (ryzyko przecieku, ryzyko kondensacji pary wodnej w układzie do poboru próbki).

 

Definicje – czym jest „punkt rosy” oraz „ciśnieniowy punkt rosy”

Punkt rosy jest parametrem właściwości fizycznych gazu, definiowanym jako temperatura, do której gaz , na przykład sprężone powietrza, może zostać chłodzone przy stałym ciśnieniu a para wodna zaczyna skraplać się do wody w ciekłym stanie skupienia. Można powiedzieć, że po osiągnięciu temperatury rosy gaz jest całkowicie nasycony parą wodną i dalsze jego schładzanie spowoduje pojawienie się w gazie (i na wewnętrznych ściankach instalacji) ciekłej wody.

Termin „ciśnieniowy punkt rosy” stosowany jest w fizyce do określenia temperatury punktu rosy gazu pod ciśnieniem wyższym od ciśnienia atmosferycznego. Mówiąc o pomiarach zawartości wody lub punkcie rosy sprężonego powietrza pod ciśnieniem, poprawnie powinno się mówić o „ciśnieniowym punkcie rosy sprężonego powietrza”, a nie o „punkcie rosy sprężonego powietrza”.

Podczas obniżania temperatury gazu, para wodna znajdująca się w fazie gazowej zaczyna się skraplać tj. przechodzić ze stanu gazowego w stan ciekły. Moment pojawienia się kondensacji określa temperatura, przy której następuje przemiana gazu w ciecz. Temperatura ta jest zdefiniowana jako temperatura punktu rosy. Przy 100% RH (wilgotności względnej) temperatura otoczenia równa jest temperaturze punktu rosy. Im większa jest różnica temperatury punktu rosy od temperatury otoczenia tym mniejsze ryzyko wystąpienia zazwyczaj niekorzystnego zjawiska jakim jest kondensacja pary wodnej. Punkt rosy bezpośrednio koreluje z ciśnieniem pary nasyconej (Pws). Ciśnienie cząstkowe pary wodnej w punkcie rosy można bardzo łatwo wyliczyć. W przeciwieństwie do RH (wilgotności względnej), punkt rosy nie jest zależny od temperatury ale jedynie od aktualnego ciśnienia.

 

Dlaczego zawartość wody w sprężonym powietrzu jest tak ważna w branży farmaceutycznej i spożywczej?

Sprężone powietrze stosowane jest nie tylko do sterowania zaworami oraz układami pneumatycznymi w liniach produkcyjnych. Sprężone powietrze bardzo często jest medium kontaktującym się z wyrobem gotowym, półproduktami, surowcami wykorzystywanymi do produkcji farmaceutycznej i spożywczej. Sprężone powietrze często wykorzystuje się w procesach czyszczenia trudno dostępnych miejsc instalacji technologicznych (np. tabletkarki, maszyny pakujące, wieże suszarnicze, przenośniki), do czyszczenia których nie jest zalecane stosowanie roztworów wodnych. Minimalizowanie zawartości wody w sprężonym powietrzu może przyczynić się do pozostawania na linii po czyszczeniu mniejszej ilości wody i tym samym zapewnienia braku zbrylania się surowców/ półproduktów/ wyrobów gotowych, a w niektórych przypadkach również wydłużonej trwałości mikrobiologicznej wyrobów. Poddane filtracji i dobrze wysuszone sprężone powietrze (tj. o małej zawartości wody), jest kluczowe jakościowo dla zapewnienia sprawnego i bezpiecznego transportu materiałów stałych i sypkich. Fakt braku zależności temperatury punktu rosy od temperatury otoczenia, wykorzystuje również do monitorowania przebiegu procesu suszenia.

Kontrola temperatury punktu rosy jest często wymogiem projektowym dla nowobudowanych instalacji dystrybucji sprężonego powietrza wykorzystywanego w szczególności do procesów suszenia i pakowania wyrobów o małej zawartości wody. Kondensacja wody w instalacji dystrybucyjnej sprężonego powietrza, na linii produkcyjnej czyszczonej sprężonym powietrzem, czy w masie wyrobu, może być przyczyną awarii osprzętu lub wręcz rozwoju drobnoustrojów w wyrobie gotowym.

 

Klasy jakości sprężonego powietrza wg. ISO 8573-1. W jaki sposób zawartość wody w sprężonym powietrzu wyrazić jako klasę czystości sprężonego powietrza.

Norma ISO 8573-1 wskazuje limity zawartości wody (wilgotności) dla poszczególnych klas czystości sprężonego powietrza. Gdy temperatura punktu rosy wynosi ≤ -70 ºC, mówimy o klasie czystości 1. Klasa 2 dopuszcza wilgotność na poziomie poniżej -40°C (temperatura punktu rosy). Klasa 3 czystości sprężonego powietrza to już punkt rosy poniżej -20°C, a klasa 4 poniżej +3°C. Klasa 4 to punkt rosy odpowiednio maksymalnie +7°C, a klasa 5 maksymalnie +10°C.

 

Szczegółowy opis zasady działania czujników do pomiaru wilgotności sprężonego powietrza

 

Metoda pomiaru wilgotności sprężonego powietrza z chłodzonym lustrem kondensacyjnym

Wyróżnia się tutaj metodę z wizualnym odczytem wskazań termometru oraz metodę z automatycznym wykrywaniem kondensacji i urządzeniem pomiarowym temperatury. W pierwszej z nich w optycznym mierniku kondensacyjnym punktu rosy sprężonego powietrza, kondensacja pary wodnej jest wywoływana na lustrze wy­stawionym na działanie przepływającego sprężonego powietrza, przez chłodzenie lustra. Temperatura, w której zaczyna się konden­sacja, może być zaobserwowane jako zmiana stopnia odbijania światła – wartość ta jest przyjmowana za temperaturę punktu rosy sprężonego powietrza.

Metoda z automatycznym wykrywaniem kondensacji i urządzeniem pomiarowym temperatury wykorzystuje elektroniczne urządzenie do wykrywania kondensacji i do pomiaru tempera­tury. Metoda ta jest metodą bardziej zautomatyzowaną i wygodniej niż opisana wcześniej.

 

Pomiar wilgotności sprężonego powietrza z użyciem czujnika elektrycznego

Ten typ czujnika do pomiaru wilgotności sprężonego powietrza) jest zbudowany z materiału higroskopijnego, którego własności elektryczne zmieniają się wraz z pochłanianiem cząsteczek wody obecnych w sprężonym powietrzu. Zmiany wilgotności gazu sprężonego są mierzone jako zmiany pojemności lub rezystancji albo dowolnej kombinacji obu tych własności elektrycznych czujnika. Sonda powinna być wyposażona w filtr, aby uniknąć zanieczyszczenia. Higrometry impedancyjne są zazwyczaj także wyposażone w czujnik temperatury. Wskazania są widoczne bezpośrednio, cza­sem z możliwością wyboru wielkości (np. wilgotność względna lub punkt rosy sprężonego powietrza), możliwe jest również uzyskanie na wyjściu sygnału elektrycznego (np. napięcie analogowe).

Czujnikiem elektrycznym może być:

  • Czujnik pojemnościowy

Ten typ czujnika jest bardziej odpowiedni do pomiaru wilgotność względnej sprężonego powietrza niż do pomiaru punktu rosy sprężonego powietrza Czujnik posiada charakterystykę najbardziej zbliżoną do liniowej przy małej wilgotność względnej. Na ogół nie następuje uszkodze­nie czujników pojemnościowych na skutek kondensacji (tj. przy wilgotności względnej wynoszącej 100 %).

  • Czujnik rezystancyjny

Ten typ czujnika jest bardziej odpowiedni do pomiaru wilgotności względnej niż punktu rosy, z charakterystyką najbardziej zbliżoną do liniowej przy wysokiej wilgotności. Większość czujników rezystancyjnych nie toleruje kondensacji. Niektóre czujniki mają „ochronę przed nasyceniem’, w postaci automatycznego ogrze­wania. w celu zapobiegania kondensacji.

  • Czujnik impedancyjny punktu rosy

Ten typ czujnika jest specjalną odmianą higrometru impedancyjnego i służy do pomiaru bardziej w jednostkach absolutnych niż w jednostkach wilgotności względnej. Działając na podobnej zasadzie ogólnej, czujnik posiada element aktywny w postaci tlenku glinu lub tlenków innych metali albo materiału na bazie silikonu. Ten typ czujnika jest czuły na ciśnienie cząstkowe pary wodnej. Zwykle sygnał jest zamieniany na inne jednostki abso­lutne, których wartości są przedstawiane w postaci punktu rosy lub w cząstkach na milion, wyrażających ułamek objętości.

 

Metoda psychrometryczna (termometry: mokry i suchy) w pomiarze wilgoci sprężonego powietrza

Psychrometr wykorzystywany do pomiaru wilgotności sprężonego powietrza składa się z dwóch umieszczonych blisko siebie lecz wzajemnie odizolowanych termicznie czujni­ków temperatury. Wokół czujników temperatury rozciąga się wilgotne środowisko. Jeden czujnik temperatury jest owinięty porowatą otuliną (czujnik mokry), która jest utrzymywana w stanie mokrym przez zwilżanie wodą pobieraną ze zbiornika dzięki zjawisku włoskowatości.

Woda odparowuje z otuliny w stopniu proporcjonalnym do wilgotności sprężonego powietrza. Parowanie wody powoduje chłodze­nie mokrego czujnika. Różnica temperatur między mokrym a suchym czujnikiem jest używana do obliczenia wilgotności sprężonego powietrza.

 

Pomiar wilgotności sprężonego powietrza metodą reakcji chemicznej

W tej metodzie pomiarowej wilgotności sprężonego powietrza stosuje się rury do bezpośredniego odczytu (szklane) z chemicznie reagującą zawartością. Podstawową zasa­dą działania rury do bezpośredniego odczytu jest reakcja chemiczna pomiędzy parą wodną w próbce sprężonego powie­trza a materiałem wypełniającym rurę, co powoduje zmianę barwy. Reakcja jest proporcjonalna do całkowitej ilości wody wprowadzonej do rury, w której przepływa określona objętość sprężonego powietrza.

Metody spektroskopowe w pomiarze zawartości wody

Ogólnie, technika spektroskopowa jest jedną z takich, w których skład mieszaniny gazu jest określany na podstawie analizy pochłaniania (lub emitowania) światła o określonych długościach fali lub częstotliwościach. Każda substancja chemiczna ma swój charakterystyczny częstotliwościowy „identyfikator” znajdujący się w ultrafioletowej lub podczerwonej części widma. Zastosowanie metody pomiaru spektroskopowego może być dogodne, jeśli mają być mierzone stężenia różnych substancji, w tym również pary wodnej w sprężonym powietrzu.

Technika spektroskopowa stosowana do pomiaru wysokich lub umiarkowanych wilgotności jest oparta na po­chłanianiu podczerwieni. Woda pochłania promieniowanie podczerwone o kilku długościach fali w zakresie od 1 µm do 10 µm. Intensywność przepuszczanego promieniowania o jednej z tych długości fali jest mierzona i porównywana z intensywnością przepuszczanego promieniowania fali o długości odniesienia, z użyciem komórki fotoelektrycznej. Ilość promieniowania pochłoniętego przez sprężony gaz jest proporcjonalna do stężenia (lub ciśnienia cząstkowego) pary wodnej w sprężonym powietrzu. Techniki spektroskopowe mogą być także stosowane do pomiaru krańcowo małych stężeń pary wodnej w sprężonym powietrzu.

 

 

Niezalecane metody pomiaru wilgotności sprężonego powietrza

Istnieje kilka innych znanych metod, które nie są jednak zalecane do pomiaru wilgotności w układach sprężo­nego powietrza ani nie są związane z klasyfikacją zanieczyszczeń opisaną w normie ISO 8573-1.

 

Metody mechaniczne

Czułym elementem czujnika jest higroskopijne medium; absorpcja wody powoduje zmianę jego własności mechanicznych. Jednym z przykładów jest dobrze znany higrometr włosowy, w którym długość wiązki włosów zmienia się wraz z wilgotnością. Zmiany te są powiększane i pokazywane na skali.

 

Metoda nasyconego roztworu chlorku litu

Czułym elementem czujnika jest sól higroskopijna absorbująca wodę z powietrza. Przez sól podłącza się napię­cie elektryczne: natężenie przepływającego prądu zależy od ilości zaabsorbowanej pary wodnej. Jednocześnie prąd również ogrzewa sól.

Ostatecznie osiągana jest równowaga pomiędzy pochłanianiem i ogrzewaniem. Temperatura, w której występu­je to zjawisko odpowiada ciśnieniu pary wodnej. Czujnik ma zwykle postać sondy, a wskazania są temperaturą punktu rosy.

 

Metoda elektrolityczna (pięciotlenku fosforu)

Czujnik zawiera cienką, warstwę silnego środka osuszającego, pięciotlenku fosforu, który silnie pochła­nia parę wodną z otaczającego gazu. Pod wpływem napięcia podłączonego do czujnika, następuje elektroliza rozkładająca wodę na jej składniki: wodór i tlen. Prąd, który płynie podczas tego procesu, zależy od ilości wody ulegającej elektrolizie, a wartość natężenia prądu zależy od wilgotności gazu podlegającego pomiarowi. Czujniki te są odpowiednie do pomiaru bardzo małych wilgotności chociaż wymagają one ustalonego (znanego) przepływu gazu. Przyrząd ten mierzy stężenie objętościowe wody, ze wskazaniami w jednostkach absolutnych, takich jak stężenie objętościowe w częściach na milion lub ciśnienie cząstkowe pary. Zwykle przyrząd ten jest stosowany w układzie pobierania próbek, a nie w postaci sondy.

 

Miernik punktu rosy z komorą wahadłowych zmian ciśnienia

Próbka sprężonego powietrza jest sprężana i adiabatycznie (w teorii) rozprężana. Przeprowadza się kilka prób dla różnych, coraz większych, ciśnień. Ciśnienie, przy którym formuje się pierwsza mgła podczas obniżania ciśnienia, umożliwia obliczenie temperatury rozprężania, a więc i punktu rosy.

 

 

 

 

Clean Room wymagania

Clean Room wymagania

Celem niniejszego przewodnika jest określenie zasad i formy prowadzenia monitoringu pomieszczeń typu Clean Room, w których kontrolowana jest klasa czystości powietrza zgodnie z wymaganiami Rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie GMP. 

 

Odpowiedzialności w Clean Room

Kierownicy obszarów produkcyjnych do których należą pomieszczenia typu Clean Room sprawują nadzór nad prawidłową realizacją wymagań niniejszego przewodnika. Kierownicy odpowiedzialni są za terminowe zlecanie badań podlegających monitoringowi, zlecanie badań w innych przypadkach poza terminami określonymi w procedurze przy opinii eksperta z danej dziedziny oraz za przeprowadzenie badań ilości cząstek stałych w powietrzu.

Główny Specjalista d/s Pomieszczeń Czystych lub HVAC odpowiedzialny jest za ustalanie harmonogramu i nadzór nad pomiarami skuteczności wentylacji w pomieszczeniach Clean Room.

Kierownik Utrzymania Ruchu odpowiedzialny jest za przeprowadzenie badań skuteczności wentylacji w pomieszczeniach typu Clean Room zgodnie z ustalonym harmonogramem. Kierownik Oddziału Utrzymania Ruchu odpowiedzialny jest za bieżące przekazywanie wyników badań odpowiednim Kierownikom Produkcji po wcześniejszej ich akceptacji przez Głównego Specjalistę d/s Pomieszczeń Czystych lub HVAC.

Kierownik Laboratorium Mikrobiologicznego odpowiedzialny jest za przeprowadzenie badań mikrobiologicznych pomieszczeń i wody oczyszczonej.

Koordynator Laboratorium Fizyko-Chemicznego odpowiedzialny jest za przeprowadzenie badan fizykochemicznych wody oczyszczonej.

Każdy z pracowników uczestniczący w monitoring pomieszczeń typu Clean Room odpowiedzialny jest za przestrzeganie zasad zawartych w niniejszym dokumencie.

 

Parametry podlegające monitoringowi w pomieszczeniach Clean Room

  1. Cząstki stałe w powietrzu

Pomiaru cząstek stałych dokonuje się w pomieszczeniach Clean Room, w których następuje kontakt produktu z otoczeniem. Badania przeprowadza się zgodnie z wymaganiami określonymi w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia w Sprawie GMP dla poszczególnych klas czystości Clean Room. Pomiaru cząstek stałych wykonuje się przy zatrzymanej produkcji (w stanie spoczynku) przynajmniej 1 raz na rok, na wysokości około 1,3 m od podłoża, pod kratką nawiewową wentylacji, zgodnie z instrukcją obsługi urządzenia pomiarowego. W każdym punkcie pomiarowym urządzenie dokonuje trójkrotnego pomiaru drukując ich wyniki oraz wynik będący średnią z tych pomiarów. Wyniki będące średnią 3 pomiarów dla każdego punktu pomiarowego należy dołączyć i wpisać w kartę „Kontrola czystości powietrza w pomieszczeniu Clean Room”.

 

Wymagania dla jakości powietrza w Clean Room:

Powietrze w pomieszczeniach Clean Room klasy D (Clean Room wymagania ISO 8)

Max. ilość cząstek o wielkości >0,5 pm w 1 m3 powietrza < 3 500 000

Max. ilość cząstek o wielkości >5 pm w 1 m3 powietrza < 20 000

Powietrze w pomieszczeniach Clean Room klasy C

Max. iiość cząstek o wielkości >0,5 pm w 1 m3 powietrza < 350 000

Max. ilość cząstek o wielkości >5 pm w 1 m3 powietrza < 2 000

 

  1. Zanieczyszczenia mikrobiologiczne pomieszczeń typu Clean Room

Badania mikrobiologiczne wykonuje się w wyznaczonych pomieszczeniach Clean Room  zgodnie z wykazem pomieszczeń producenta. Próbki do badań z pomieszczeń pobiera się z urządzeń, ścian i posadzek. Badania przeprowadza się zgodnie z wymaganiami jak dla pomieszczeń niesklasyfikowanych, na życzenie stron trzecich przeprowadza badania zgodnie z wymaganiami jak dla klasy C. W tym przypadku próbki pobiera się z urządzeń, ścian i posadzek, a także z klamek i powietrza. Badania mikrobiologiczne wykonuje się w trakcie produkcji z normalną obsadą personelu raz na 6 miesięcy. Wyniki badań mikrobiologicznych w poszczególnych Clean Room przechowywane są archiwum laboratorium.

Powierzchnie w pomieszczeniach niesklasyfikowanych:

Urządzenia: ilość CFU na 25 cm2 powierzchni – limit alarmowy 75, limit działania 100

Ściany: ilość CFU na 25 cm2 powierzchni – limit alarmowy 75, limit działania 100

Posadzki: ilość CFU na 25 cm2 powierzchni – limit alarmowy 150, limit działania 200
Powierzchnie w pomieszczeniach klasy C

Urządzenia: ilość CFU na 25 cm2 powierzchni – limit alarmowy 20, limit działania 25

Ściany: ilość CFU na 25 cm2 powierzchni – limit alarmowy 20, limit działania 25

Posadzki: ilość CFU na 25 cm2 powierzchni – limit alarmowy 20, limit działania 25

Klamka: ilość CFU na 25 cm2 powierzchni – limit alarmowy 20, limit działania 25

Powietrze w pomieszczeniach klasy C

Metoda filtracyjna: ilość CFU /m3 powietrza – limit alarmowy 75, limit działania 100

Metoda sedymentacyjna: ilość CFU /4godz. powietrza – limit alarmowy 40, limit działania 50

 

  1. Skuteczność wentylacji w pomieszczeniach Clean Room

W zakresie pomiaru skuteczności wentylacji dokonuje się jednokrotnego pomiaru wydatków powietrza nawiew-wyciąg, pomiaru nadciśnień i wylicza się krotności wymian powietrza w pomieszczeniach, dokonuje się pomiarów integralności filtrów HEPA i szczelności ich mocowania oraz dokonuje się pomiaru czasu regeneracji pomieszczeń.

Pomiary te wykonuje się przy zatrzymanej produkcji (w stanie spoczynku) raz na rok.

Dokładne wymagania i miejsca wykonywania pomiarów w poszczególnych pomieszczeniach Clean Room przedstawione powinny zostać w projektach wentylacji pomieszczeń. Sposób wykonywania w/w pomiarów oraz ich wyniki przedstawiane są zgodnie z opisem w procedurach opracowywanych na podstawie normy ISO 14644-1 i ISO 14644-3.

Wymagania:

Wydatki powietrza: indywidualnie dla każdego pomieszczenia zgodnie z projektem pomieszczenia Clean Room (min. 10 wymian / h)

Nadciśnienia: nadciśnienie pomiędzy pomieszczeniami o różnej klasie czystości minimum 5 Pa (optymalnie 10-30 Pa). Różnica ciśnień pomiędzy korytarzem a pomieszczeniami

przeznaczonymi do produkcji minimum 5 Pa (optymalnie 10-30 Pa).

Krotność wymian powietrza: indywidualnie dla każdego pomieszczenia Clean Room zgodnie z projektem (min. 10 wymian / h).

Integralność filtrów HEPA: sprawność uzależniona od klasy filtra

Szczelność mocowania filtrów HEPA: szczelność uzależniona jest od klasy filtra (ilość cząstek

przepuszczanych przez mocowanie filtra musi odpowiadać ilości cząstek przepuszczanych przez filtr)

Regeneracja pomieszczeń: czas regeneracji uzależniony jest od klasy pomieszczenia i ilości wymian powietrza.

 

  1. Punkty poboru wody oczyszczonej

W ramach monitoringu wykonuje się badania fizykochemiczne i mikrobiologiczne wody oczyszczonej z wszystkich punktów użytkownika w Clean Room oraz dodatkowo badania wody oczyszczonej na endotoksyny z wyznaczonych punktów użytkownika, z których woda używana jest do produkcji substancji o krytycznym znaczeniu jakościowym. Badania te wykonuje się 1 raz w miesiącu w jednym z pomieszczeń produkcyjnych typu Clean Room. W przypadku gdy badania przypadają w czasie trwania postoju produkcji, wówczas wykonuje się je po jego zakończeniu prac – przed uruchomieniem produkcji.

W instalacjach, w których czasowo nie prowadzi się produkcji nie wykonuje się badań. W takich przypadkach należy jednak dodatkowo przeprowadzić badania przed uruchomieniem produkcji.

Wymagania: Wymagania dla badań wody oczyszczonej opisują Specyfikacje zamieszczone w Farmakopei Europejskiej.

 

Postępowanie w przypadku uzyskania negatywnych wyników monitoringu pomieszczenia czystego

Badania mikrobiologiczne i fizykochemiczne

W przypadku, gdy następuje przekroczenie limitu alarmowego zarejestrować należy odchylenie. W przypadku, gdy następuje przekroczenie limitu działania lub dwukrotne przekroczenie limitu alarmowego, po zarejestrowaniu wyników, natychmiast podjąć działania wyjaśniające. W przypadku wystąpienia wyniku analizy poza specyfikacją dla badań mikrobiologicznych Laboratorium Mikrobiologiczne, a dla badań fizyko chemicznych Laboratorium Fizykochemiczne postępuje zgodnie z procedurą OOS.

Pozostałe badania

W przypadku uzyskania negatywnego wyniku jakiegokolwiek z badanych parametrów skuteczności wentylacji Clean Room lub badania ilości cząstek stałych w powietrzu Dział Utrzymania Ruchu / Oddział Produkcyjny rejestruje odchylenie i koordynuje prowadzenie działań wyjaśniających.

 

Postanowienia końcowe

W uzasadnionych przypadkach badania należy wykonywać po każdym postoju remontowym oddziału i każdej poważnej naprawie (remoncie) w danym oddziale produkcyjnym. Wyniki badań ilości cząstek stałych w powietrzu i punktów użytkowania wody oczyszczonej w  Clean Room przechowywać minimum przez 5 lat. Wyniki badań skuteczności wentylacji przedstawiane są w formie protokołów stanowiących załączniki do procedur badawczych opracowanych na podstawie ISO 14644-1 i ISO 14664-3.

 

WALIDACJA METOD ANALITYCZNYCH DO WALIDACJI PROCESÓW CZYSZCENIA

WALIDACJA METOD ANALITYCZNYCH DO WALIDACJI PROCESÓW CZYSZCENIA

W przypadku metod analitycznych do walidacji czyszczenia należy stosować analogiczne podejście jak podczas walidacji metod analitycznych stosowanych do typowych oznaczeń laboratoryjnych. Ze względu na pewną specyfikę metod do walidacji czyszczenia poniżej zamieszczone zostały dodatkowe informacje dotyczące opracowania, optymalizacji i walidacji metod analitycznych.

 

Opracowanie i optymalizacja metod analitycznych

Metody analityczne do walidacji czyszczenia można ogólnie podzielić według dwóch niezależnych kryteriów. Pierwsze rozróżnia testy graniczne i oznaczenia ilościowe, natomiast drugie to sposób próbkowania – pobieranie popłuczyn lub wymazów.

Zalecaną techniką próbkowania jest pobieranie wymazów, ponieważ pozwala na bezpośrednie oznaczenie zanieczyszczeń, jakie rzeczywiście pozostały na badanych powierzchniach. Próbkowanie popłuczyn daje wiarygodne rezultaty jedynie w przypadku substancji dobrze rozpuszczalnych w medium płuczącym, np. detergentów. Ich analiza pozwala uzyskać ogólne informacje o poziomie pozostałości w całej instalacji, nie dostarcza jednak danych o poszczególnych jej elementach, często wytypowanych jako najgorsze przypadki walidacji czyszczenia.

Poniżej omówiono najważniejsze czynniki decydujące o skuteczności metody wymazowej, zebrane w trzy grupy, odpowiadające głównym etapom analizy.

Pobieranie prób

Trzy najważniejsze kryteria wyboru materiału do pobierania wymazów to: niski poziom sygnału ślepej próby, wysoka skuteczność próbkowania (odzysk) oraz brak wtórnych pozostałości po jego zastosowaniu. Wymazy można pobierać za pomocą różnych materiałów, m.in. waty bawełnianej, mineralnej, gazy, filtrów papierowych. Najlepsze rezultaty uzyskuje się korzystając z dedykowanych do tego celu tamponów, zakończonych „główką” z włókien sztucznych. Rozmiar tamponu powinien być dostosowany do wielkości próbkowanej powierzchni. W przypadku problemów z uzyskaniem wysokiej skuteczności i precyzji próbkowania należy użyć dwóch tamponów.

Dobór rozpuszczalnika warunkowany jest przede wszystkim jego zdolnością do usuwania danego związku z wymazywanej powierzchni. Powinien także być bezpieczny dla osoby próbkującej oraz nie uszkadzać tamponu.

Technika próbkowania musi gwarantować dostateczny kontakt wacika z powierzchnią oraz umożliwiać jej dokładny pomiar. Dobrym rozwiązaniem jest zastosowanie szablonów ograniczających pole próbkowania. Technika wymazywania musi być dobrze zdefiniowana i opisana w metodzie, ponieważ ma największy wpływ na dokładność uzyskiwanych wyników.

 

Ekstrakcja analitu

Podczas wyboru ekstrahenta należy kierować się tymi samymi kryteriami, co w przypadku rozpuszczalnika do zwilżania tamponów, a także wymaganiami narzucanymi przez kolejny etap – oznaczanie analitu w uzyskanym roztworze. Objętość ekstrahenta jest wynikiem kompromisu pomiędzy wymaganym progiem oznaczalności, a skutecznością wymywania analitu z tamponu.

Bardzo dobre rezultaty daje wykorzystanie ekstrakcji ultradźwiękowej. W połączeniu z wykorzystaniem nowoczesnych tamponów, w ciągu maksimum kilku minut uzyskuje się wysoką i powtarzalną skuteczność wymycia analitu, przy użyciu zaledwie kilkunastu mililitrów rozpuszczalnika.

Analiza próbki

Zalecane jest używanie typowych, zautomatyzowanych metod analitycznych. Najczęściej wykorzystywaną techniką analityczną do metod walidacji czyszczenia jest HPLC z detekcją UV-VIS. W pewnych przypadkach (np. oznaczanie detergentów) dopuszczalne jest zastosowanie technik niespecyficznych, takich jak: TOC lub spektroskopia UV.

 

Walidacja metod analitycznych

 

Walidacja metod analitycznych – Selektywność metody

Badanie selektywności powinno obejmować analizę ślepych prób z następujących materiałów: tampony (przed i po kontakcie z rozpuszczalnikiem), rozpuszczalnik do ich zwilżania i ekstrakcji, a nawet rękawiczki ochronne używane przez analityka. Jeżeli obserwuje się wysoki poziom interferencji pochodzących z wacików, można je oczyścić przez wstępną ekstrakcję. Operacja taka musi być powtarzalna i dokładnie opisana w metodzie analitycznej. Jeżeli testujemy popłuczyny konieczne jest zbadanie rozpuszczalnika używanego do końcowego płukania. Każdorazowo należy rozważyć, czy ocena selektywności musi zostać poszerzona o analizę środka myjącego i placebo produktu.

Walidacja metod analitycznych – Zakres metody

Zakres metody ilościowej jest narzucany przez wartość, czasem może być ich kilka, dopuszczalnej pozostałości zanieczyszczeń (z ang. acceptable resisual limit). Powinien on obejmować przedział stężenia od limitu oznaczalności do 200% najwyższego ARL, dla którego została przygotowana metoda. W tym przedziale na minimum trzech poziomach należy wyznaczyć odzysk i precyzję, a na pięciu liniowość. Na każdym poziomie zalecane jest przygotowanie, co najmniej dwóch niezależnych prób.

Walidacja metod analitycznych – Liniowość metody

Liniowość bada się w całym zakresie, włączając limit oznaczalności. Jako podstawowe kryterium akceptacji stosuje się współczynnik korelacji uzyskanej krzywej kalibracyjnej. Jeżeli metoda ilościowa opiera się na jednopoziomowej standaryzacji zewnętrznej, należy także wykazać, że wyraz wolny w równaniu korelacji nie różni się istotnie od zera.

Walidacja metod analitycznych – Dokładność (odzysk)

Celem badania dokładności jest wyznaczenie, jaka ilość zanieczyszczeń obecnych na badanej powierzchni zostanie rzeczywiście oznaczona. W przypadku pobierania wymazów na sumaryczny odzysk składa się odzysk z próbkowanej powierzchni oraz efektywność ekstrakcji tamponu. W literaturze można spotkać się z zaleceniem, aby wyznaczać obie te wielkości. Z praktycznego punktu widzenia ma to uzasadnienie tylko wtedy, gdy na etapie optymalizacji metody stwierdza się niski poziom sumarycznego odzysku. Wówczas informacja o tym gdzie następuje strata analitu, pozwoli zdecydować, czy należy zmienić sposób próbkowania, czy też metodykę ekstrakcji tamponu. Jak wskazuje doświadczenie, w przypadku wykorzystania nowoczesnych tamponów, zwykle to odzysk z powierzchni jest czynnikiem limitującym. Dokładne informacje o użytym tamponie muszą zostać umieszczone w raporcie z walidacji oraz w treści metody badania.

Metody walidacji czyszczenia są stosowane do badania pozostałości na różnych materiałach, najczęściej stali i jej stopach, ale także szkle, teflonie i innych tworzywach sztucznych, które różnią się znacznie własnościami powierzchni. Z tego powodu, konieczne jest wyznaczenie poziomu odzysku dla każdego materiału, który będzie poddawany próbkowaniu.

Wyznaczenie odzysku polega na przygotowaniu „wzorcowych” płytek z danego materiału, na których powierzchnię nanosi się równomiernie kilkaset mikrolitrów roztworu analitu, najlepiej w łatwo lotnym rozpuszczalniku. Po jego odparowaniu przeprowadza się próbkowanie i następnie kolejne operacje, zgodnie z walidowaną metodą. Powierzchnia próbkowana podczas walidacji, zwykle 100 cm2, narzuca jednocześnie domyślną powierzchnię próbkowania urządzeń.

Jeżeli wyznaczona dokładność metody odbiega od przyjętego kryterium akceptacji, należy zastosować odpowiedni współczynnik korekcyjny, tzw. współczynnik odzysku. Wymaga to jednak wykazania powtarzalności uzyskiwanych wartości odzysku. Metodyka próbkowania musi gwarantować odzysk na poziomie nie niższym niż 50%.

W przypadku metod badania popłuczyn wyznaczenie odzysku w skali laboratoryjnej nie pozwala na uzyskane wiarygodnych rezultatów, ponieważ nie jest możliwe odtworzenie takich warunków mycia, jakie występują w skali produkcyjnej. Odzysk można wyznaczyć pośrednio korelując zawartość analitu w popłuczynach z wynikami wymazów pobranych z urządzeń produkcyjnych.

Walidacja metod analitycznych – Precyzja / powtarzalność

Krytyczne dla tego parametru jest wykorzystanie właściwej jakości tamponów, standaryzacja próbkowania oraz ekstrakcji analitu. W przypadku tej ostatniej operacji bardzo dobre rezultaty uzyskuje się stosując ekstrakcję ultradźwiękową, co eliminuje zmienność wprowadzaną przez analityka.

Walidacja metod analitycznych – Precyzja pośrednia

Sprawdzenie tego parametru powinno koncentrować się na wykazaniu równoważności wyników uzyskiwanych przez różnych analityków. W tym celu można powtórzyć badanie odzysku przez innego analityka lub analityków. Do oceny wyników zalecane jest wykorzystanie testów statystycznych (np. test t, test F, ANOVA). W przypadku stosowania wielu metod do weryfikacji czyszczenia, korzystną alternatywą dla badania precyzji pośredniej każdej z nich, jest wykazanie równoważności analityków, na etapie ich szkolenia. Najlepiej wykorzystać do tego celu metodę o niskim poziomie odzysku.

Walidacja metod analitycznych – Limit oznaczalności i detekcji (LOD i LOQ)

Wyznaczony poziom LOO/LOD musi uwzględniać także operację próbkowania i powinien zostać zwalidowany przez badanie odzysku na odpowiadającym mu poziomie stężenia. Wartość LOQ/LOD powinna być raportowana w sposób umożliwiający jej łatwe przeliczenie w zależności od rzeczywistej powierzchni próbkowania. W pewnych, bowiem przypadkach konieczne jest pobieranie wymazu z powierzchni mniejszej, niż domyślna, przyjęta w trakcie walidacji metody.

Walidacja metod analitycznych – Odporność

W ramach badania tego parametru należy wykazać stabilność: roztworu wzorca, analitu na tamponie oraz roztworu próby, a w uzasadnionych także udowodnić odporność metody na zmiany parametrów uznanych za krytyczne, np. czas lub warunki ekstrakcji analitu. Nie jest wymagane badanie wpływu zmiennych samego systemu pomiarowego.

 

Testy SST dla zwalidowanej metody analitycznej

W wyborze testów SST i odpowiadających im kryteriów akceptacji należy kierować się wytycznymi farmakopealnymi dla poszczególnych technik analitycznych. Zawsze jednak elementem takiego testu powinna być analiza roztworu o stężeniu odpowiadającym LOQ lub LOD, w celu oceny czy limity te nie uległy zmianie, np. z powodu użycia innego sprzętu analitycznego.

 

 

 

 

 

 

 

Wentylacja pomieszczeń czystych

Wentylacja pomieszczeń czystych

Publikacja ta odnosi się systemu klimatyzacji i wentylacji pomieszczeń czystych (Clean Room), której celem jest utrzymanie komfortowych dla personelu oraz wymaganych ze względu na prowadzone procesy wytwarzania parametrów pracy pomieszczenia czystego. Niniejsze opracowanie zawiera odniesienia do wymagań stawianych wentylacji w pomieszczeniach czystych funkcjonujących w branży farmaceutycznej (Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Wytwarzania – GMP), medycznej (klasy czystości pomieszczeń szpitalnych – Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 czerwca 2005 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać pod względem fachowym i sanitarnym pomieszczenia i urządzenia zakładu opieki zdrowotnej Dz. U. Nr 116, poz. 985 oraz norma DIN 1946), norm ISO definiujących wymagania dla  klas czystości pomieszczeń typu Clean Room (norma PN-EN ISO 14644-1:2016-03) oraz wymagania dla metod badawczych wykorzystywanych podczas odbiorów wentylacji pomieszczeń czystych (norma PN-EN ISO 14644-3).

 

Definicje odnoszące się do wentylacji pomieszczeń czystych

 

Pomieszczenie czyste

Pomieszczenie, w którym stężenie cząstek znajdujących się w powietrzu jest kontrolowane, i które zostało skonstruowane, i jest wykończone w sposób minimalizujący wprowadzanie, generowanie i kumulowanie się zanieczyszczeń wewnątrz pomieszczenia, i w którym inne parametry powietrza, takie jak np. temperatura, wilgotność, ciśnienie, są regulowane poprzez system wentylacji pomieszczenia czystego zgodnie z wymaganiami operacji i czynności prowadzonych w pomieszczeniu.

 

Klasyfikacja pomieszczeń czystych

Proces określania poziomu czystości powietrza ze względu na liczbę cząstek stałych zawieszonych w powietrzu, dotyczący pomieszczeń czystych lub stref czystych, określany jako klasa N ISO (norma ISO 14644-1) lub klasa A/B/C/D (Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie GMP).

 

Wentylacja

Instalacja odpowiedzialna za wymianę powietrza w pomieszczeniu czystym i zapewnienie parametrów pracy pomieszczenia czystego zgodnie z założeniami projektowymi.

 

Odbiór wentylacji pomieszczenia czystego

Wentylacja pomieszczeń czystych powinna być odbierana wg następujących kroków:

  • Sprawdzenie kompletności systemu wentylacji zainstalowanego w pomieszczeniu czystym
  • Testy funkcjonalne systemu wentylacji
  • Pomiary funkcjonalne systemu wentylacji
  • Pomiary specjalne
  • Opracowanie raportu ze skuteczności działania systemu wentylacji

Celem sprawdzenia kompletności systemu wentylacji i klimatyzacji jest potwierdzenie, że system został w całości zainstalowany tak jak opisane to zostało w umowie. Następuje porównanie zainstalowanego sprzętu z listą elementów wymienionych w specyfikacji (zarówno pod względem ilości, jak i rodzaju materiału), oceniona zostaje dostępność i czystość układu, zrównoważenie wentylacji (brak przeciągów w pomieszczeniu, możliwość swobodnego otwierania drzwi), szczelność układu wentylacji, obecność dokumentacji potrzebnej do prawidłowej obsługi instalacji. Na tym etapie odbioru systemu wentylacji pomieszczenia sprawdza się również zgodność projektu i komponentów z wymaganiami prawnymi oraz  wymaganiami technicznymi stawianymi instalacji.

Zakres wykonywanych testów i pomiarów funkcjonalnych uzgadniany jest na etapie podpisywania umowy o wykonanie systemu wentylacji pomieszczenia czystego. Celem prowadzonych sprawdzeń jest potwierdzenie poprawności funkcjonowania instalacji. Testy wykonywane są na włączonej instalacji i polegają na włączaniu poszczególnych urządzeń lub funkcji systemu (filtry, wentylatory, wymienniki ciepła, chłodnice, nawilżacze), zmianie parametrów pracy układu.

Typowe testy wykonywane podczas odbioru każdego systemu wentylacji i klimatyzacji Clean Room:

  • moc wentylatora,
  • wydajność wentylacji (przepływ powietrza) i ilość wymian powietrza w ciągu godziny
  • temperatura powietrza,
  • spadek ciśnienia na filtrach i/lub test integralności filtrów HEPA.

Testy funkcjonalne wentylacji pomieszczenia czystego wykonywane w zależności od krytyczności układu i rodzaju operacji wykonywanych w Clean Room:

  • szczelność kanałów wentylacyjnych,
  • wydajność instancji wyciągowej,
  • wilgotność względna powietrza,
  • poziom ciśnienia akustycznego (hałas),
  • prędkość powietrza wewnątrz pomieszczenia.

Wykonywane pomiary podczas testów funkcjonalnych wentylacji bazują na założeniach statystycznych – daje to najwłaściwsze podstawy do wiarygodnego wnioskowania na temat poprawności i skuteczności działania systemu wentylacji pomieszczenia czystego. Ilość punktów pomiarowych wyznaczana jest na podstawie powierzchni pomieszczenia. Jeśli strony umowy nie uzgodniły inaczej, zazwyczaj przyjmuje się wykonanie pomiaru co najmniej w jednym punkcie na każde 20m2 powierzchni pomieszczenia czystego. Wysokość punktu pomiarowego powinna odpowiadać typowej wysokości, na której prowadzone są działania/ czynności produkcyjne w pomieszczeniu czystym.

W pomiarach wykorzystywany jest wyłącznie sprzęt pomiarowy poddany uprzedniemu wzorcowaniu (kalibracji). Wentylacja pomieszczenia czystego w trakcie prowadzonych testów powinna pracować zgodnie z nominalnymi nastawami wskazanymi w dokumentacji projektowej. W ocenie zgodności (podczas porównywania wyników pomiarów względem przyjętych kryteriów akceptacji) zaleca się uwzględnienie niepewności pomiaru.  Metody pomiarowe stosowane w ocenie wentylacji pomieszczeń czystych powinny cechować się wskazaną poniżej maksymalną niepewnością (niepewność rozszerzona):

  • Przepływ powietrza: ±15%
  • Temperatura powietrza: ±2°C
  • Wilgotność względna powietrza: ±15%
  • Prędkość przepływu powietrza: ±2°C
  • Poziom ciśnienia akustycznego: ±3 dBA

 

Pomiary przepływu powietrza

Pomiary przepływu powietrza w instalacjach wentylacji pomieszczeń czystych wykonuje się wieloma metodami (metoda z wykorzystaniem anemometru, rurki Pitota, pomiaru spadku ciśnienia). Zazwyczaj, ilość powietrza dostarczanego przez wentylację jest obliczana na podstawie pomiaru prędkości powietrza i odpowiedniej powierzchni przekroju płaszczyzny, przez którą przepływa powietrze. Ponieważ prędkość przepływu powietrza nie jest jednorodna w kanale wentylacyjnym, pomiar wykonywany jest wielu punktach przekroju instalacji a do obliczeń wykorzystuje się wartość średnią. Bezpośredni pomiar na urządzeniu końcowym wykonuje się jedynie w przypadku urządzeń o stosunkowo prostej konstrukcji (ze znaną powierzchnią przekroju płaszczyzny). Pomiar prędkości powietrza może zostać wykonany np. za pomocą sondy termoanemometrycznej, szczególnie dla pomiarów w zakresie 0,2 – 3,0 m/s. Dla złożonych konstrukcji konieczne jest zastosowanie dodatkowego sprzętu np. dzwonu pomiarowego (patrz: PN-EN 12238:2002 Wentylacja budynków – Elementy końcowe — Badania aerodynamiczne i wzorcowanie w zakresie zastosowań strumieniowego przepływu powietrza).

Pomiary szczelności przewodów wentylacyjnych

Kanał wentylacyjny badany jest pod katem występowania przecieków w momencie instalowania systemu wentylacji, gdy jest do niego dobry dostęp. Pomiar szczelności wentylacji jest istotny z punktu widzenia efektywności zarządzenia energią przez użytkownika systemu wentylacji.

Pomiary prędkości przepływu powietrza wewnątrz pomieszczenia

Typowo budowane systemy wentylacji pomieszczeń czystych o klasie ISO 6 do ISO 9 zazwyczaj powodują, ze wewnątrz pomieszczenia ruch powietrza ma charakter turbulentny. Przepływ powietrza zmienia się co do kierunku i wartości, dlatego wewnątrz pomieszczenia czystego należy wykonać serię pomiarów prędkości powietrza i z wykonanych pomiarów (najczęściej w ciągu 100 – 180 sekund) wyciągnąć wartość średnią. W przypadku pomieszczeń o najwyższych klasach czystości powietrza, stosuje się pionowy lub poziomy laminarny przepływ powietrza (o średniej prędkości powietrza 0,45 m/s ± 20%).

Pomiary temperatury powietrza

Aby ocenić poprawność funkcjonowania systemu wentylacji pomieszczenia, temperaturę pomieszczenia można zmierzyć nie tylko w samym pomieszczeniu czystym, ale również w kanale wentylacyjnym oraz na wylocie z kratki wentylacyjnej lub filtra. W szczególnych przypadkach wykonuje się również pomiar zmian temperatury na różnych poziomach pomieszczenia oraz stabilność temperatury w ciągu 24 godzin.

Pomiary wilgotności względnej powietrza

Poziom wilgotności powietrza w pomieszczeniu dostarcza informacji na temat skuteczności funkcjonowania nawilżacza i/lub osuszacza zainstalowanego w układzie wentylacji i klimatyzacji. Ze względu na duże spodziewane wahania tego parametru w czasie działania wentylacji, pomiar wilgotności względnej powietrza powinno się prowadzić co najmniej trzykrotnie w ciągu różnych pór doby lub w sposób ciągły przez okres 24 godzin (najbardziej pożądane podejście przez większość użytkowników pomieszczeń czystych).

Pomiary spadku ciśnienia na filtrach oraz pomiary integralności filtrów HEPA za pomocą laserowego licznika cząstek

Pomiary wykonuje się w celu potwierdzenia, że zainstalowane w układzie wentylacji filtry nie posiadają nieszczelności i całość powietrza transportowanego przez kanały wentylacyjne jest przeprowadzana przez filtr.

 

Pomiary specjalne wykonywane są w przypadku wątpliwości co do jakości elementów systemu wentylacji. Dla pomiarów specjalnych krytyczne jest uzgodnienie metody pomiarowej do zastosowania oraz akceptowalnej niepewności pomiaru.

Zawartość raportu z wykonanych sprawdzeń i pomiarów parametrów pracy wentylacji pomieszczenia czystego również uzgadniana jest na etapie przygotowywania umowy o wykonanie systemu wentylacji pomieszczenia. Kluczowe jest uzgodnienie formy raportowania wyników (wyłącznie tabele w dokumencie nieedytowanym, czy również pliki elektroniczne, dane surowe – wydruki z urządzeń pomiarowych, kopie świadectw wzorcowania wykorzystanej aparatury pomiarowej, język raportu.

 

Firmy projektujące, wykonujące i testujące instalacje wentylacji pomieszczeń czystych w Polsce

Na terenie Polski działa szereg firm zajmujących się projektowaniem, wykonawstwem oraz walidacją systemów wentylacji pomieszczeń czystych.

Kompletna lista firm wykonujących wentylacje pomieszczeń czystych:

  • Clean Project
  • Smay
  • Imteam
  • Westa-CT
  • CLS
  • IQOQPQ Kwalifikacja Walidacja
  • GMP SYSTEM
  • BT CleanRoom
  • Bart-Vent
  • Frapol
  • Otto Industries
  • Caldo Wentylacja

 

Inne podmioty zajmujące się tematyką wentylacji i klimatyzacji Clean Room w Polsce

Wśród podmiotów podejmujących tematykę wentylacji w Clean Room na uwagę zasługują m.in.:

  • Serwis internetowy chłodnictwoiklatyzacja.pl
  • Serwis internetowy wentylacyjny.pl
  • Serwis internetowy budownictwob2b
  • Polski Komitet Normalizacyjny, KT 317 ds. Wentylacji i klimatyzacji
  • Biuro Naukowo-Techniczne SIGMA, Poznań
Walidacja czyszczenia alergenów

Walidacja czyszczenia alergenów

Walidacja czyszczenia alergenów w branży spożywczej

 

Walidacja czyszczenia alergenów w zakładach przemysłu spożywczego ma na celu dostarczenie obiektywnego dowodu, żeli linia produkcyjna jest czyszczona w sposób skuteczny i powtarzalny, przez co zminimalizowane jest ryzyko przenoszenia alergenów żywnościowych z wyrobów je zawierających do wyrobów bez alergenów (brak skażenia krzyżowego alergenami powyżej przyjętego w walidacji kryterium akceptacji). Istotne jest jednak, aby podczas walidacji czyszczenia posługiwać się zwalidowanymi metodami analitycznymi.

alergeny w zakładzie spożywczym
Fot. Alergeny w zakładzie spożywczym

 

Limity zawartości alergenów żywnościowych

Ustalenie kryteriów akceptacji do walidacji czyszczenia alergenów jest zagadnieniem złożonym. Prowadzone przez dziesięciolecia testy kliniczne na osobach posiadających alergie żywnościowe (były to zwykle kilkunasto- bądź kilkudziesięcio osobowe grupy), ukazywały zawsze ogromną rozpiętość minimalnych dawek alergenu, które wywoływały pierwsze objawy alergii w osób wrażliwych na dany alergen – reakcja na alergen jest reakcją układu odpornościowego, a ta jest niestety cechą bardzo indywidulaną. Wykres zamieszczony w „Detecting Allergens in Food”, Stef J. Koppelman and Sue L. Hefle, 2006, w sposób sumaryczny przedstawia wyniki tych badań (setki badań przeprowadzonych od lat 70-tych XX w.) dla wybranych alergenów – orzeszki ziemne, orzechy, jaja, soja, mleko. Celem niniejszej publikacji nie jest analizowanie przyczyn dlaczego Komisja Europejska i Europejska Agencja ds. Bezpieczeństwa Żywności nie podjęły jeszcze należytych działań celem uporządkowania kwestii akceptowalnych limitów alergenów (bezpiecznych dla konsumentów i/lub biorących pod uwagę możliwości metod badawczych stosowanych do ilościowego oznaczania alergenów w żywności), natomiast faktem jest, że obowiązujące prawo, z wyjątkiem SO2 i glutenu, nie wskazuje minimalnej zawartości alergenów, których obecność ze skażenia krzyżowego w wyrobie spożywczym nakładałaby na producenta obowiązek wprowadzenia na opakowanie informacji o tym, że dany wyrób zawiera lub może zawierać alergen.

Czy walidacja czyszczenia alergenów jest konieczna w sytuacji gdyby linia produkcyjna została kompletnenie wyczyszczona? Idealnie gdyby procedura czyszczenia była w stanie usunąć 100% alergenu pozostałego na linii po poprzedniej produkcji. Niestety, doświadczenia w walidacji czyszczenia alergenów pokazują, że nawet bardzo dobrze zaprojektowane procesy mycia CIP nie mają takiej skuteczności. Można przyjąć, że wydłużanie i zaostrzanie warunków mycia i tak daje małe szanse na to, że alergen zostanie całkowicie usunięty z linii.

Problem wydawałaby się również mniejszy, gdyby LOQ, czyli granica oznaczalności metody badawczej (nie mylić z LOD – granicą wykrywalności metody badawczej, która jest niższa od LOD) wynosiła 0 mg alergenu. Niestety, metody ilościowego oznaczania alergenów nie mają LOQ równego 0 (podobnie zresztą jaki i wiele innych metod badawczych). Można by powiedzieć, że nawet jeśli zakład produkcyjny posiadałby proces czyszczenia  o skuteczności 100%, i tak nie byłby on nigdy w stanie tego udowodnić ponieważ nie jest możliwe uzyskanie na świadectwem analizy wyniku 0 mg alergenu.

Stwierdzanie na zakończenie walidacji czyszczenia alergenów „nieobecności alergenów” w dzisiejszym porządku prawnym jest więc uzależnione od limitu oznaczalności stosowanej metody badawczej, co nie zawsze oznacza rzeczywistej nieobecności alergenu w produkcie – nie daje to pełnego bezpieczeństwa konsumentowi (alergikowi), nie daje też bezpieczeństwa (biznesowego) producentowi żywności, ponieważ zbadanie tego samego wyrobu inną metodą w innym laboratorium może dać inny wynik i być źródłem innego wnioskowania w kategoriach „produkt zawiera / nie zawiera alergenu”.

  • Jak więc interpretować wynik niezerowy – poniżej LOQ lub powyżej LOQ?
  • Czy w przypadku stwierdzonej ilości alergenu powyżej LOQ metody badawczej należy automatycznie wprowadzić prewencyjne znakowanie wyrobu alergenem pochodzącym
    z poprzedniej produkcji?
  • A co w sytuacji, gdy przed danym wyrobem może być produkowany praktycznie każdy inny
    wyrób a wyroby te zawierają kilka różnych alergenów – czy prewencyjnie należy znakować wyrób wszystkimi alergenami?

Umieszczanie na każdym wyrobie informacji, że potencjalnie znajduje się tam każdy alergen stosowany w zakładzie produkcyjnym, nie jest dobrym pomysłem co najmniej z kilku powodów:

  1. Ponieważ wielu producentów żywności nadużywało/ nadużywa ostrzegawczego znakowanie alergenami (sformułowanie typu „Produkt może zawierać śladowe ilości…”), wśród jednostek sprawujących nadzór nad bezpieczeństwem żywności rośnie zaniepokojenie co do faktu częstego nadużywania takiego znakowania. Ostrzegawcze znakowanie żywności, zwłaszcza przy braku
    lub znikomych aktywnych działaniach przedsiębiorstwa na rzecz zredukowania zagrożenia,
    brak walidacji procesów czyszczenia, jest zwykle odbierane jako taktyka stosowana przez producenta, aby głównie chronić interesy i reputację swojego zakładu produkcyjnego, a nie bezpieczeństwo konsumentów. Należy się spodziewać zaostrzonego podejścia w tym zakresie przez jednostki inspekcyjne (na pewno nie złagodzenia podejścia…). Wymienianie na etykiecie alergenów, co do których jest bardzo mała szansa ich obecności w wyrobie gotowym, nie jest również w interesie samego producenta żywności – informowanie o potencjalnej obecności w produkcie zagrożenia, którego realnie nie ma, ogranicza sprzedaż danego wyrobu wśród grupy osób posiadających alergię żywnościową.
  2. Podejście „jedno rozwiązanie pasuje do wszystkich” nie odpowiada oczekiwaniom współczesnych, coraz bardziej świadomych problemu konsumentów (prosumentów). Konsumenci nie chcą niepotrzebnie zubażać swojej diety, nie chcą mieć mniejszych możliwości wyboru podczas zakupów.

 

WNIOSEK: W zakładach produkcyjnych branży spożywczej konieczne jest więc przeprowadzenie walidacji czyszczenia alergenów. Tylko zakończona pozytywnie walidacja czyszczenia alergenów umożliwi producentowi żywności odstąpienie od prewencyjnego znakowania wyrobów.

 

alergeny w zakładzie spożywczym
alergeny w zakładzie spożywczym

 

Etapy walidacji czyszczenia alergenów

 

WALIDACJA CZYSZCZENIA ALERGENÓW ETAP 1

Wdrożyć aktywne działania prewencyjne np..ograniczyć rozprzestrzenie się alergenów (pylenie) w zakładzie, udoskonalić i zapewnić powtarzalność metod czyszczenia.


WALIDACJA CZYSZCZENIA ALERGENÓW ETAP 2

Zwalidować metody czyszczenia tj. zebrać dane na temat skuteczności i powtarzalności stosowanych metod czyszczenia np. poprzez badanie wymazów pod kątem alergenów pozostających na linii po czyszczeniu i/lub badanie kolejno produkowanych wyrobów pod kątem ilości alergenów przeniesionych z poprzedniej produkcji.


WALIDACJA CZYSZCZENIA ALERGENÓW ETAP 3

OSZACOWAĆ RYZYKO i PODJĄĆ DECYZJĘ co do konieczności wprowadzenia prewencyjnego znakowania wyrobu.


WALIDACJA CZYSZCZENIA ALERGENÓW ETAP 4

Okresowo weryfikować czyszczenie i poprawność przyjętego postępowania w walidacji czyszczenia alergenów tj. okresowo pobierać wymazy z linii i/lub badać wyroby pod kątem alergenów z poprzedniej produkcji, kontynuować lub zmienić podejście do prewencyjnego znakowania wyrobów.

Matryca walidacji czyszczenia alergenów, pomoże Państwu w przeprowadzeniu walidacji czyszczenia, dostarczy danych do oszacowania ryzyka, pomoże w usystematyzowaniu działań związanych z weryfikacją czyszczenia.

 

Kryteria akceptacji/limity w walidacji czyszczenia aleregnów

Zakłady produkcyjne najczęściej samodzielnie definiują limity działania wykorzystując:

  • Przewodniki i standardy opracowane we własnych firmach (najczęściej duże koncerny o zasięgu globalnym)
  • Podejście opracowane przez organizację EU-VITAL (Australia, Nowa Zelandia)
  • Limity prawne innych Państw (Szwajcaria, Japonia)
  • Raporty organizacji rządowych innych państw np. US FDA – Threshold Working Group (USA)
  • Zalecenia podmiotów posiadających doświadczenie w prowadzeniu projektów walidacyjnych
    w innych zakładach branży spożywczej

Amerykańskie FDA zebrało dane na temat najmniejszych ilości alergenu, które wywoływały reakcje alergiczne. LOAEL (ang. Lowest Observed Adverse Effect Level) – Najmniejsza dawka, dla której zaobserwowano niepożądane działanie.

ALERGEN LOAEL
(mg białka alergennego)
Mleko 0,36 – 3,6
Jajo 0,13 – 1,0
Soja 88 – 522
Ryba 1 – 100
Orzechy ziemne 0,25 – 10
Orzechy 0,02 – 7,5
Sezam 0,25 – 10
Skorupiaki 0,25 – 10
Gluten 200 – 100

Więcej informacji: www.fda.gov

 

Limity zaproponowane przez European Voluntary Incidental Trace Allergen Labelling (EU-VITAL)

Poniżej wskazanych wartości EU-VITAL nie zaleca prewencyjnego znakowania wyrobu („może zawierać…”).

ALERGEN POZIOM DZIAŁANIA 1
(mg białka alergennego / 1 kg produktu)
Mleko < 50
Laktoza < 100
Jajo < 20
Soja < 25
Ryba < 100
Orzechy ziemne < 8
Orzechy < 10
Sezam <10
Skorupiaki < 10
Gluten < 20
Seler < 20
Łubin < 20
Mięczaki < 20
Gorczyca < 20
SO2 < 10

 

W metodyce wykorzystano wyniki badań klinicznych przeprowadzonych wśród osób posiadających dany typ alergii pokarmowej (test DBPCFC – badania z podwójnie ślepą próbą placebo). Więcej informacji na temat przyjętej metodyki : www.eu-vital.org.  W walidacji czyszczenia alergenów, zakłady spożywcze  często przyjmują limity opracowane przez EU-VITAL.

Szwajcaria i Japonia określiły w prawie swoich Państw ilość pozostałości alergenów od jakiej należy deklarować alergen na etykiecie wyrobu gotowego.

ALERGEN Znakowanie od:
SO2 10mg / 1 litr produktu
Gluten 10 mg gliadyny/100 g s.m. produktu
Pozostałe alergeny 1000 mg białka alergennego / 1 kg produktu

Zasady znakowania alergenami w Szwajcarii

 

ALERGEN Znakowanie od:
Pszenica

Gryka

Jaja

Mleko

Orzechy

10 mg białka alergennego / 1 kg produktu
(znakowanie obowiązkowe)
Pozostałe alergeny 10 mg białka alergennego / 1 kg produktu
(znakowanie nieobowiązkowe)

Zasady znakowania alergenami w Japonii

 

Produkty hipoalergiczne – brak uzgodnionego i wskazanego limitu w prawie UE. Towarzystwa pediatryczne akceptują, aby produktem hipoalergicznym nazywać produkt wywołujący nieostrą reakcję u maksymalnie 10% alergików. Dla wielu produktów oznacza to w praktyce, że akceptuje się nie więcej niż 1-15ug białka alergenu w 1ml produktu (czyli 1-15 mg białka alergenu w 1 kg produktu).

Przypominamy: Wyniki wielu testów DBPCFC na podstawie których możliwe jest wyznaczenie ED10 dla danego alergenu (ED 10, czyli „Eliciting Dose 10%” – dawka przy której występuje pierwsza nieostra reakcja maksymalnie u 10% populacji), zostały:

  • zebrane w publikacji Detecting Allergens in Food”, Stef J. Koppelman and Sue L. Hefle, 2006
  • uwzględnione w limitach wyznaczonych przez EU-VITAL
Wykres 1 - Kryteria akceptacji w walidacji czyszczenia
Wykres 1 – Kryteria akceptacji w walidacji czyszczenia

Wykres może być bardzo dobrą wskazówką, jakie przyjąć kryteria akceptacji („action limits”) dla walidacji procesów czyszczenia alergenów [jako mg białka alergenu/ maksymalną porcję produktu].

 

Problemy spotykane w trakcie walidacji czyszczenia alergenów – brak testów ilościowych ELISA dla wybranych alergenów

Dla niektórych alergenów nie ma obecnie dostępnych testów ELISA pozwalających na ilościowe oznaczenie alergenów. Jeśli dla walidowanego dla nas alergenu nie ma takiego testu, do celów walidacji czyszczenia można rozważyć użycie innego alergenu (markera), dla którego dostępny jest test.  W takim przypadku, w walidacji czyszczenia alergenów możliwe są dwa rozwiązania (oba niestety nieidealne):

  1. Przyjęcie „carry-over” wyznaczonego z innej matrycy dla innego alergenu (i innych wyrobów).
  2. Czasowa „podmiana” w recepturze brudzącej jednego surowca alergennego innym (markerem), przy zachowaniu podobnego poziomu białka alergennego.

Taka „podmiana alergenu” może się również okazać konieczna, jeśli jakiś etap procesu produkcyjnego (np. procesy termiczne) prowadzi do zmian struktury białka alergenu, przez co uniemożliwia poprawne wykonanie testu (trudność w rozpoznaniu alergenu przez antygen zawarty w teście).

 

Budowanie matrycy do walidacji czyszczenia aleregnów

 

Rodzaj walidowanego alergenu  (lub substancji powodującej nietolerancję pokarmową).

Po wskazaniu walidowanego alergenu, matryca „wie” jakie przyjąć kryterium akceptacji dla walidacji czyszczenia. Do matrycy wprowadź np. limity zaproponowane przez organizację EU-VITAL. Jeśli kryterium akceptacji zostanie przekroczone dla którejś z kombinacji „Produkt Brudzący”-”Produkt Zbierający”, w zakładce MATRYCA przekroczone wartości podświetlą się na różowy kolor. Z rozwijanej listy koniecznie wybierz ten alergen (lub substancję powodującą nietolerancje pokarmową), dla którego walidujesz czyszczenie.

 

Produkt brudzący (zawierający alergen) – wielkość serii produkcyjnej [kg]

Wpisz jaka ilość produktu brudzącego została wyprodukowana na potrzeby „wybrudzenia linii” alergenem (może to być np. łączna ilość kilku „wsadów” wyrobu brudzącego, które produkowane są jeden po drugim w ciągu 14 godzin produkcji).

 

PYTANIE
Jaki produkt wybrać do brudzenia linii alergenem?


ODPOWIEDŻ

Wyrób ten powinien zawierać alergen, dla którego walidujesz czyszczenie. Jeśli w Twoim zakładzie jest kilka wyrobów, które zawierają walidowany alergen, wybierz ten który:

– jest najtrudniejszy do usunięcia z linii (zasada „najgorszego przypadku”). Aby dobrze wytypować taki wyrób, poznaj zdanie w tym zakresie operatorów linii/ osób które na co dzień czyszczą linię po różnych produktach,
– idealnie jeśli wytypowany wyrób zawierałby jednocześnie w swoim składzie dużo surowca alergennego.

 

PYTANIE
Produkt brudzący może być produkowany w różnych wielkościach serii. Jaką wielkość serii wybrać do brudzenia linii – małą, średnią, czy dużą?


ODPOWIEDŻ

Zgodnie z zasadą „najgorszego przypadku”, powinieneś tak zaplanować eksperyment brudzenia i czyszczenia linii, aby wyznaczony „carry-over” (% aleregnu pozostający po czyszczeniu w stosunku do ilości alergenu wniesionego na linię podczas jej brudzenia) był jak najwyższy – wówczas gdy taki przeszacowany carry-over zostanie użyty w MATRYCY do obliczenia teoretycznej ilości alergenu pozostającego na linii dla pozostałych kombinacji „Produkt brudzący” – „Produkt zbierający”, otrzymasz bezpieczniejsze (przeszacowane) ilości alergenu przenoszonego do kolejno produkowanych wyrobów.

Carry-over =  ilość alergenu pozostająca na linii po czyszczeniu [kg] / ilość alergenu wniesiona na linię podczas brudzenia linii produktem zawierającym alergen [kg]

 

Z matematycznego punktu widzenia, wartość „carry-over” będzie największa jeśli:

  • Licznik powyższego wzoru będzie „duży”

Aby pozostało na linii więcej alergenu należałoby raczej zwiększać wielkość serii produktu brudzącego. Pamiętaj jednak, że „od pewnego momentu” do linii nie uda już się „przykleić” więcej alergenu, niż to wynika z wielkości powierzchni linii i maksymalnej „grubości” warstwy osadu.

  • Mianownik powyższego wzoru będzie „mały”

Zwiększanie wielkości serii produktu brudzącego (zgodnie z zaleceniem z punktu 1) będzie jednak przeczyło zaleceniu z punktu 2. Co więc zrobić? Zalecamy, abyś nie wybierał ani najmniejszej, ani największej wielkości serii. Wybierz „średnio-małą” lub „średnią” wielkość serii
(zdecyduj np. na podstawie tego która wielkość serii jest najczęściej produkowana – „średnio-mała”, czy „średnia”?).

 

Produkt brudzący (zawierający alergen) – zawartość składnika alergennego [%]

Procentowa zawartość surowca, który jest źródłem walidowanego alergenu  (np. odtłuszczone mleko w proszku).

 

Produkt brudzący (zawierający alergen) – zawartość białka w składniku alergennym [%]

  • Procentowa zawartość białka w surowcu, który wnosi alergen
    (np. zawartość białka w odtłuszczonym proszku mlecznym). Informację tą pozyskaj np. ze specyfikacji surowca.
  • Jeśli nie wiesz jaka jest zawartość białka w surowcu (lub walidujesz czyszczenie np. dla laktozy lub glutenu) przyjmij 100% (zasada „najgorszego przypadku”).
  • Podejście to zakłada, że całe białko obecne w składniku alergennym jest alergenem, natomiast w rzeczywistości tak nie jest (zasada „najgorszego przypadku”).

 

Całkowita powierzchnia wewnętrzna instalacji, z którą kontaktuje się wyrób brudzący w trakcie walidacji [m2]

  • Przepisz tę wartość z odpowiedniego pola z zakładki LINIA

 

Wielkość obszaru, z którego pobierany jest wymaz do badania zawartości alergenu – długość boku kwadratu [cm]

  • Wymaz pobieraj zawsze z „kwadratu” o wpisanej tutaj długości boku.
  • Długość boku pomnożona razy długość boku to powierzchnia wymazu, która zostanie obliczona automatycznie w zakładce WALIDACJAOUT.
    Dzięki informacjom:
    – ile alergenu stwierdzona została na znanej powierzchni wymazu,
    – jaka jest całkowita powierzchnia instalacji,
    możliwe będzie w zakładce WALIDACJAOUT obliczenie ile alergenu jest obecne na całej linii produkcyjnej.

 

Ilość białka alergennego stwierdzona w próbce wymazu pobranego po umyciu linii [mg]

  • W tym miejscu wpisz wyniki badań jakie otrzymałeś z laboratorium
  • Przygotowaliśmy 12 pól na wyniki – możesz pobrać 12 wymazów w różnych punktach linii lub np. przeprowadzić dwa razy brudzenie i czyszczenie linii w podobnych warunkach i za każdym razem pobrać po 6 wymazów.
  • Zalecamy, abyś zebrał łącznie 12 wyników. Nie zalecamy prowadzenia walidacji na liczbie wyników mniejszej niż 6. Jeśli posiadasz więcej wyników niż 12, wybierz 12 największych wartości i wpisz je do pliku (zasada „najgorszego przypadku”).

 

Do obliczeń

  • Pole wynikowe. Tutaj zostaje obliczona maksymalna wartość z pary wyników wpisanych obok – wartości te zostaną wzięte do dalszych obliczeń (zasada „najgorszego przypadku”).

 

Oszacowana ilość białka alergennego przenoszona do 1 porcji kolejno produkowanego wyrobu (wyrobu „zbierającego”) [mg] to bardzo ważny parametr. Dzięki tej wartości możesz oszacować ryzyko związane z przenoszeniem alergenu z poprzedniej produkcji do danego wyrobu i podjąć trafniejsze decyzje dotyczące dalszego zarządzania alergenami.

Pamiętaj, że matrycy zastosowano szereg „najgorszych przypadków”. Jest możliwe, że dużo kombinacji Wyrób Brudzący-Wyrób Zbierający, zostanie wskazanych (podświetlonych), jako te z „przekroczonym limitem”. Postaraj się sprawdzić, zweryfikować jak w rzeczywistości kształtuje się poziom przenoszonego alergenu dla takich kombinacji produkcyjnych.

Ostatecznie zdecyduj, czy:

  • Poprawić czyszczenie (czyli dążyć do zmniejszenia carry-over)?
  • Wykluczyć pewne kombinacje produkcji „produkt brudzący-produkt zbierający”?
  • Nie wprowadzać zmian w czyszczeniu i zacząć prewencyjnie znakować wyroby „Produkt może zawierać śladowe ilości…”) – część lub wszystkie?
  • Nie wprowadzać zmian w czyszczeniu i nie znakować prewencyjnie wyrobów – części lub wszystkich?

 

WALIDACJA CZYSZCZENIA ALERGENÓW – PODSUMOWANIE:

Ilość przenoszonego alergenu może podczas walidacji czyszczenia alergenów szacowana z wykorzystaniem aż czterech typów danych:

  1. Wymazy z walidacji
  2. Badanie wyrobu z walidacji
  3. Wymazy z weryfikacji
  4. Badanie wyrobów z weryfikacji)

Zalecamy, abyś w trakcie walidacji czyszczenia alergenów wykonywał zarówno badania wymazów z linii, jak i badania wyrobu gotowego. Zachęcamy Cię, abyś do matrycy wprowadzał nie tylko dane z walidacji, ale również wyniki badań alergenów z weryfikacji – w ten sposób w pełni wykorzystasz możliwości udostępnionego narzędzia i podejmiesz trafniejsze decyzje dotyczące zarządzania alergenami w swoim zakładzie.

 

METODY BIOLOGICZNE PRZETWARZANIA ŻYWNOŚCI

METODY BIOLOGICZNE PRZETWARZANIA ŻYWNOŚCI

METODY BIOLOGICZNE PRZETWARZANIA ŻYWNOŚCI

Trzy fermentacje:

  • Mlekowa mlekowy 1.5-1.8% (Kapusta, ogórki, mleczarstwo)
  • Alkoholowa – stężenie naturalne alkoholu 18-21 (Sach. Bayanus)% obj.
  • Priopionowa – kw. propionowy – chleb (fermentacja ciasta)

Ogórki – (4%ss) – potrzebna zalewa. Ubogie są w substraty do fermentacji. Wydajność kw. mlekowego mniejsza od kapusty, mniej trwałe

Kapusta – gęstość kiszonej kapusty ok. 1 kg/dm3, pH ok. 6.5 (surowce roślinne) – mogłaby się rozwinąć mikroflora gnilna. Należy wycisnąć sok (ubijanie, posypanie solą, krajalnice z dozownikiem soli). Temperatura ważna – pierwszy etap – gnilne mlekowe (w cieple rusza fermentacja).

Nowe warunki kiszenia kapusty:

  • Przechowywania kapusty
  • Kiszenie w beczkach z tworzywa
  • Ciągłe solenie z rozdrabnianiem
  • Chłodnie do kapusty i ogórków
  • Materac wodny, jako docisk

W kapuście przy rozmnożeniu się bakterii kwasu mlekowego – mało składników mineralnych (b. wykorzystały) – środowisko niedostępne dla innych drobnoustrojów.

Na powierzchni nie może być pleśni – odżywiają się węglem z kwasu mlekowego i podwyższają pH à rozwój bakterii gnilnych.

Bardzo ważna jest również temperatura przechowywania – ogórki trwałe.

Podstawowy surowiec do produkcji alkoholu

ziemniak (najtańszy)

zboże (70% skrobi)

1 kg sacharozy – 50 kg etanolu

Uzyskanie taniego wina – dzięki preparatom enzymatycznym.

70 kg skrobi – 30 kg etanolu

100 kg żyta – 30 l etanolu

Żyto – rozkład skrobi – zacier (oczyszczenie, filtracja, dodanie soku owocowego) + kondensat aromatów (oddestylowane z soków)

Skrobia a maltoza / glukoza

Preparaty enzymatyczne

Aspergillus niger (hodowle pleśni)

  • Oczyszczanie tych preparatów z drobnoustrojów bardzo trudne. Przeważnie używa się preparat z dominującym enzymem.

Rektyfikacja – spirytus surowy. Dwa cele – oczyszczenie, wzmocnienie.

Przemysł winiarski – destylacja prosta. (Brendy – destylat z młodego wina, koniak – destylat z wina gronowego z rejonu Cognac)

Surówka – destylat z zacierów. Zawiera dużo zanieczyszczeń – ok. 96%. Zanieczyszczenia fermentacyjne – metanol (jabłka zawierają pektyny à grupy metylowe). Oczyszczanie surówki – rektyfikacja. Frakcje surówki – przedgony i pogony i właściwe frakcje. Etanol wrze w 78°C. Spiritus vini – duch z wina. Rektyfikacja – jej pierwsza faza – zachodzi pod zmniejszonym ciśnieniem = lepszy rozdział lotnych frakcji zacieru i surówki.

Spirytus wyborowy, luksusowy – najczystszy. Absolut – dobrze oczyszczona wódka. Środkowa frakcja rektyfikatu – najlepsza. Oddzielenie substancji zmieniających naturalnych smak i zapach alkoholu.

Gdy konieczne jest zapewnienie trwałości wyrobu w temperaturze wymagana pasteryzacja (temperatur ok 70-110C) lub sterylizacja (temperatura około 120C, ciśnienie w autoklawie ok 2 bar) wyrobu w autoklawie

Utrwalanie żywności przez zagęszczanie

Utrwalanie żywności przez zagęszczanie

Zagęszczanie żywności

 

Odparowanie – zawsze w temperaturze wrzenia

Suszenie – w niższych temperaturach od wrzenia

Cel – zagęszczanie i utrwalenie

Np. produkcja cukru: ekstrakt wodny z buraka – 14 % cukru – zagęszczenie = kryształ

Labilne substancje – należy obniżyć temperaturę wrzenia.

 

Zagęszczanie przez odparowanie wody

ODWADNIANIE – usuwanie wody

  • Odparowywanie
  • Suszenie (odparowywanie poniżej temperatury wrzenia)
  • Kriokoncentracja
  • Odwrócona osmoza

Najwyższe temperatury przy suszeniu (psychrometr Augusta). Suszenie rozpyłowe – najniższe temperatury.

Zagęszczanie – cel:

  • Utrwalenie (zagęszczone soki, powidła)
  • Z potrzeby procesu technologicznego

Zagęszczanie poprzez mierzenie temperatury wrzenia

 

System przeponowy

  • Ogniowy: przywieranie, przypalanie rys.
  • Kotły z płaszczem parowym – kwasoodpornym

Ciśnienie w kotłach parowych do 2 MPa (0,5-0,7-1MPa)

Efekt ogrzania:

Oddanie ciepła skraplania (2100-2200 kJ/kg)

  • Intensywne wrzenie
  • Długa droga do wylotu à cząstki stałe opadają
  • Możliwość wprowadzenia do wyparki 2* większej objętości dzięki wydłużonej części à 2* zagęszczony

 

Sputniki – dżemy niskocukrowe (brak przedłużenia w kotle)

  • Szybkie ugotowanie by nie stracić substancji termolabilnych
  • Małe zagęszczenie
  • Szybkie ogrzanie
  • Wyparka próżniowa (intensywne wrzenie, bo różnica ciśnień mniejsza)

 

Cel stosowania wyparek próżniowych wielodziałowych:

  • Zmniejszenie zużycia pary na odparowanie
  • Skroplenie pary po zamknięciu na gorąco (zassanie)
  • Skurczenie się powierzchni produktów

 

Skraplacz = chłodnica

2 systemy skraplania:

  • Przeponowo w chłodnicy
  • Skraplacz barometryczny

 

 

Nie wszystko się jednak skropli – gazami nieskraplającymi jest powietrze.

Próżnia wytworzona jest dzięki pompie i skraplaczowi.

 

Ewolucja:

Kocioł otwarty à wyparki pojedyncze à wyparki wielodzialowe.

 

Skraplacz barometryczny – urządzenie skraplacjące parę bezprzeponowo

 

 

Rys odwadniacz – garnek kondensacyjny (zamykanie i otwieranie zależy od poziomu wody. Dużo wody à garnek opadnie i woda wypłynie. Gdy dużo pary – garnek u góry.

 

Zamiana wody w parę

Ciepło parowania + nadwyżki wynikające ze strat – 1kg pary / kg wody

Zużycie pary na 1 kg wody odparowanej jest mniejsze w stacji wyparnej. Opary wychodzące = źródło ciepła. Zużycie pary na 1 kg wody odparowanej – poniżej 0,2 kg

Odparowanie to proces energochłonny.

  • Zwiększenie współczynnika wnikania w wyparkach wirówkowych
  • Ograniczenie zużycia energii
  • Pompy cyrkulacyjne – by współczynnik wnikania był lepszy i by nie przywierało
  • Turbiny parowe napędzające pompy (paraà turbinaàpłaszcz)
  • Termokompresja – wzrost temperatury oparów wychodzących

Czy można pod próżnią ogrzewać parą wodną? – Gwałtowne odparowanie – skroplenie.

Czy piwo można skoncentrować (ma dużo składników lotnych) – kriokoncentracja

Wysokie ciśnienia

Wysokie ciśnienia

HHP – hydrostatyc pressure

 

Centrum Badań Wysokociśnieniowych

  • Autoklawy – Ciśnienie w autoklawie ok 0,2 MPa
  • Homogenizacja – ujednolicanie np. rozbijanie kuleczek tłuszczu – wytwarzanie emulsji (by kuleczki nie podpływały)
  • Pompa tłokowa –(mały skok) – 20-30 MPa (układ hydrauliczny – sprężanie cieczy)
  • Prasy do soków (miazgi) – 1,5-2,5 MPa
  • Prasy ślimakowe do olejów – do 15 MPa w masie tłoczonej, podniesiona temperatura
  • Wody gazowane: typu szampan (wino musujące), saturowane – nasycane, CO2 Butelki szklane nie nadają się – eksplodują w wysokich temperaturach
  • Serki homogenizowane (użycie młynków) 15-25 MPa

 

Połowa XIX w  – we Francji – próba utrwalania za pomocą wysokich ciśnień soku winogronowego – 1000 MPa

  • Niskie ciśnienia – 0,1-10 MPa
  • Średnie – 10-1000 MPa
  • Wysokie – 1-100 GPa

1 GPa – 1000 MPa

10 GPa – 100000 at.

Wewnątrz ziemi – 350 GPA

Żywność – 400-800 MPa (soki, dżemy, przeciery)

Porcję cieczy wpychamy do układu – mały skok i mała średnica – przełożenie siłly…

Kremogeny – zatykamy, dławimy. Hermetyzacja układu – odseparowanie od powietrza. Ciecz jest ściśliwa w normalnych warunkach.

 

Nie wszystkie drobnoustroje mają podobną odporność na wysokie ciśnienia. Połączenie ciśnienia i ciepła – lepszy efekt. Japonia – utrwalanie wysokimi ciśnieniami.

  • Naruszenie struktury białkowej drobnoustrojów
  • Naruszenie struktury białkowej enzymów
  • Wysokie ciśnienie rozrywa trójwymiarową strukturę dużych cząsteczek oraz ścian komórkowych drobnoustrojów, białek, enzymów i polisacharydów. Mniejsze cząsteczki (aminokwasy, witaminy, aromaty, barwniki) nie ulegają naruszeniu.

W przemyśle spożywczym poprawiamy strukturę mięsa przez dojrzewanie – enzymy = proces autolizy, obniżenie temperatury – dojrzewanie mięsa (lepsza struktura, tekstura, konsystencja)

  • Możliwość wykorzystania HHP do Listeria monocytogenes (UHP-ultra…) W GENERATORACH PAROWYCH
Pliki Cookies są wyłączone.
Włącz pliki Cookies klikając "Akceptuję" w okienku komunikatu.

Strona domyślnie nie używa ciasteczek (cookies). Możesz zaakceptować cookies, aby umożliwić poprawne działanie wybranych funkcjonalności serwisu. Więcej informacji

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close